Nhà báo, nhà thơ Hoàng Lộc, người con xứ Đông, để lại dấu ấn qua bài thơ ‘Viếng bạn’ xúc động về tình đồng đội và sự hy sinh.
"Hôm qua còn theo anh
Đi ra đường quốc lộ
Hôm nay đã chặt cành
Đắp cho người dưới mộ".
Bốn câu thơ mở đầu bài "Viếng bạn" của nhà thơ Hoàng Lộc gợi lên khung cảnh một đám tang giữa chiến trường. Nỗi đau mất mát và tình đồng chí được thể hiện bằng những câu chữ mộc mạc, xúc động. Tác giả của bài thơ ấy là người con quê hương Châu Khê, Bình Giang, Hải Dương (nay là xã Đường An, thành phố Hải Phòng), hy sinh khi mới 27 tuổi.
Nhà báo, nhà thơ Hoàng Lộc tên thật là Hoàng Tiến Lộc, sinh năm 1922. Mồ côi cha mẹ từ sớm, ông được người anh cả nuôi dưỡng, cho ăn học tại Hà Nội.
Năm 14 tuổi, Hoàng Lộc theo học Trường Bưởi. Sau khi tốt nghiệp thành chung, ông tiếp tục học tú tài phần nhất. Sớm bộc lộ năng khiếu văn chương, Hoàng Lộc có điều kiện tiếp xúc với đời sống văn học từ khi còn trẻ.
Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, ông cùng nhiều văn nghệ sĩ, thanh niên, trí thức và học sinh Hà Nội tham gia kháng chiến, lên chiến khu. Hoàng Lộc trở thành người lính cầm bút, gắn bó với các đơn vị chiến đấu.
Ông từng làm phóng viên Báo Xông pha, Báo Bắc Sơn của Vệ quốc quân Liên khu I, sau đó công tác tại Báo Vệ quốc quân (nay là Báo Quân đội nhân dân). Những năm đầu kháng chiến, điều kiện tác nghiệp vô cùng thiếu thốn. Người phóng viên phải di chuyển theo bộ đội, đối mặt với bom đạn, bệnh tật và những hiểm nguy thường trực. Hoàng Lộc đã lựa chọn có mặt ở những nơi gian khó ấy để ghi lại cuộc chiến đấu của quân và dân ta.
Trong Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông năm 1947, ông có mặt tại Mặt trận Đường số 4. Đây là địa bàn diễn ra nhiều trận đánh ác liệt, nơi quân và dân ta kiên cường chiến đấu, từng bước phá vỡ thế bao vây của quân Pháp.
Từ những tháng ngày sống và chiến đấu cùng bộ đội, Hoàng Lộc viết tập phóng sự "Chặt gọng kìm đường số 4", gồm 32 đoạn ghi chép về chiến thắng trên mặt trận này.
Ngòi bút của Hoàng Lộc không chỉ tập trung miêu tả diễn biến trận đánh mà dành nhiều trang viết cho con người. Những người lính áo nâu, những chiến sĩ còn nhiều thiếu thốn nhưng giàu lòng dũng cảm, gắn bó với nhân dân. Qua đó, hình ảnh bộ đội Cụ Hồ trong những năm đầu kháng chiến được khắc họa bằng những chi tiết đời thường, chân thực.
Năm 1950, Nhà xuất bản Vệ quốc quân xuất bản tập phóng sự này. Trong lời giới thiệu, nhà xuất bản đánh giá: "Riêng Thu - Đông 1947, không có sáng tác văn chương nào có giá trị tương đối bằng tập phóng sự của Hoàng Lộc".
Nếu "Chặt gọng kìm đường số 4" ghi dấu Hoàng Lộc ở thể loại phóng sự, thì "Viếng bạn" là tác phẩm đưa tên tuổi ông đến gần đông đảo bạn đọc. Bài thơ được viết năm 1948, từ cảm xúc của tác giả trong chuyến đi làm báo ngoài mặt trận, khi nghe câu chuyện về sự hy sinh của một chiến sĩ.
Bài thơ khắc họa nỗi đau mất mát khi người đồng đội hôm qua còn sát cánh trên đường quốc lộ, hôm nay đã nằm xuống. Người ở lại phải tự tay chặt cành, đắp mộ cho bạn giữa cảnh chiến tranh thiếu thốn. Nỗi đau ấy chuyển thành lòng căm thù giặc và quyết tâm tiếp tục chiến đấu.
Những câu thơ “Khóc anh không nước mắt/Mà lòng đau như thắt” diễn tả nỗi đau nghẹn ngào, dồn nén. Bài thơ khép lại bằng lời hứa của những người còn sống sẽ tiếp tục chiến đấu, biến mất mát thành ý chí tiêu diệt kẻ thù.
Theo nhà thơ Vương Trọng, "Viếng bạn" có thể được xem là bài thơ đầu tiên viết về liệt sĩ được lưu hành rộng rãi trong nền thơ ca cách mạng Việt Nam. Tác phẩm được Hoàng Lộc viết đầu năm 1948, trước bài "Lượm" của Tố Hữu (cuối năm 1949) và "Khóc Hoài" của Vĩnh Mai (năm 1950).
Từ lần đầu xuất hiện trong tập "Chặt gọng kìm đường số 4", bài thơ được in trên Tạp chí Văn nghệ số Xuân năm 1950 với nhan đề "Viếng bạn". Sau đó, tác phẩm được đăng tải, tuyển chọn và in lại hàng trăm lần trên báo chí, các tuyển tập thơ, sách giáo khoa trong nước và ở nước ngoài, trong đó có Tạp chí Europe số 387-388, tháng 8/1961.
Ngoài "Viếng bạn" và tập phóng sự "Chặt gọng kìm đường số 4", Hoàng Lộc còn để lại một số tác phẩm như "Lời thông điệp", tập thơ "Từ tịch dương đến bình minh" được sưu tầm sau này.
Đáng tiếc, hoàn cảnh chiến tranh khắc nghiệt khiến Hoàng Lộc mắc bệnh lao phổi. Cùng với cơn sốt rét ác tính, bệnh tật đã cướp đi cuộc đời người phóng viên trẻ. Ngày 29/11/1949, ông qua đời khi mới 27 tuổi.
Sau khi mất, những đóng góp của Hoàng Lộc dần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Ngày 23/5/1984, ông được truy phong liệt sĩ và được Nhà nước tặng bằng Tổ quốc ghi công. Ông cũng được truy tặng Huy chương Vì sự nghiệp báo chí Việt Nam, được giới thiệu trong các ấn phẩm như "Chân dung các nhà báo liệt sĩ", "Nhà văn Việt Nam hiện đại".
Hoàng Lộc hiện yên nghỉ tại nghĩa trang liệt sĩ xã Đồng Quế (huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc cũ), nay thuộc xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ. Do không xác định được chính xác phần mộ, thân nhân đã làm tấm bia tưởng niệm đặt dưới chân tượng đài Tổ quốc ghi công tại nghĩa trang. Trên bia khắc tên ông, quê quán, năm sinh, năm mất cùng bốn câu thơ mở đầu "Viếng bạn". Đây là cách để những người đến dâng hương nhớ đến người chiến sĩ, nhà báo, nhà thơ đã gửi lại một phần cuộc đời mình nơi chiến trường.
Ngày nay, tên nhà báo, nhà thơ, liệt sĩ Hoàng Lộc được đặt cho một tuyến phố trên địa bàn phường Lê Thanh Nghị, thành phố Hải Phòng. Tên phố là một dấu nhắc về người con quê hương xứ Đông đã có những đóng góp nổi bật cho báo chí và văn thơ kháng chiến.
PHƯƠNG LINH
