Tính khách quan trong thơ Nguyễn Thị Hải
(Tiếp theo và hết)
Mai Văn Phấn
Đọc thơ Nguyễn Thị Hải, tôi hình dung tác giả là người song hành cùng những câu chuyện chị kể. Vẫn bằng cách thiết lập hình ảnh mang tính khách quan, đôi khi tác giả kiến tạo một hiện thực kì ảo, giả tưởng để song song với hiện thực đồng dạng của đời sống, nhằm khơi lộ tinh thần, bản chất của từng sự vật, hiện tượng.Bằng giọng thơ nhẹ nhàng mà thâm sâu, nhà thơ tâm sự với chúng ta những mẩu chuyện đời thường của chị, xảy ra xung quanh chị. Tuy bình dị nhưng thật đẹp và kì ảo, những trang thơ của chị mở ra trước mắt chúng ta một thế giới phong phú và sống động.
Thủ pháp làm ảo hóa những nhân vật, sự kiện lịch sử có thật này khiến những giấc mơ, khát vọng hiện lên rõ nét. Ở thơ Nguyễn Thị Hải, yếu tố kì ảo là hình chiếu, là luồng sáng tỏa ra từ tâm thế, nhãn quan của người viết, là khao khát, tiếng vọng của một người muốn lưu giữ những căn tính một vùng văn hóa giàu bản sắc. "Linh hồn của cơm canh mùi vị/ Thếp vào tầng khí quyển/ Một quê hương phù ảo" (Khói bếp). Trong dòng chảy đời thường có vẻ như luôn xuôi chiều và bình lặng,Nguyễn Thị Hải cho xuất hiện những hình ảnh quen thuộc mà lại gây cảm giác dị kỳ, choáng ngợp. Cái "bàn chân xỏ dép không mang tất/ Đưa ra ngoài bức tranh" trong đoạn thơ dưới đây tựa như ngọn bấc của một cây đèn ngủ yên đã lâu, giờ bỗng nhiên được thắp lửa, cháy sáng. "Một ngày Đà Lạt trở lạnh/ Khách ngắm kĩ bức chân dung sống động/ Phát hiện bàn chân xỏ dép không mang tất/ Đưa ra ngoài bức tranh/ Điềm nhiên tỏa ra hơi ấm" (Chân dung).
Trong cả hai tập thơ của Nguyễn Thị Hải, như tôi nhận thấy, “Mùa hè” là bài thơ có cấu tứ và ngôn ngữ mang tính khách quan rõ nhất. Đây là câu chuyện kể giản dị và hấp dẫn, trong đó có hai nhận vật, tác giả và con mèo với bối cảnh trời nắng nóng. Bài thơ tựa như nghệ thuật sắp đặt, mỗi chuyển động của nhân vật sự vật trong đó khiến không gian và thời gian thay đổi, chầm chậm như miên mộng. Nguyên văn bài thơ như sau. MÙA HÈ: "Trời nắng nóng/ Bật máy quạt gọi con mèo đến ngồi cùng/ Tóc người tựa cỏ lau trên đồi cao/ Lông mèo tựa cỏ mềm trên mặt đất/ Cùng bay theo chiều gió/ Xào xạc êm đềm/ Chầm chậm cùng đi vào không gian khác/ Mát dịu xanh tươi/ Ở nơi đó/ Mèo lim dim mắt ngủ/ Tặng cho người/ Giấc mộng đơn sơ".
Hai nhân vật trong bài thơ tuy ngồi gần nhau và cùng chung cái quạt điện, chung chiều hướng (“theo chiều gió”), cùng chung tốc độ "Xào xạc êm đềm", song lại chuyển động trên những quỹ đạo riêng (“đồi cao”, “mặt đất”), và hiển thị bằng hai hình tướng khác biệt ("tóc người", "lông mèo"). Và, sự kì ảo ở đây là cả hai "cùng đi vào không gian khác". Khi đó vai trò của họ hoán đổi, chú mèo trở thành nhân vật chủ động khi tặng cho nhân vật người một “Giấc mộng đơn sơ”; trái lại, người thụ động tiếp nhận và êm đềm đi vào mộng, một giấc mộng “mát dịu xanh tươi”, tương phản với thực tại “trời nắng nóng". Cách bày đặt hình ảnh trong bài thơ này chứng tỏ nội lực mạnh mẽ trong bút pháp của Nguyễn Thị Hải.
Thơ Nguyễn Thị Hải có cấu tứ giản dị, mang cảm thức thơ truyền thống trong không gian đa tầng, hiện đại. Ngôn ngữ thơ Nguyễn Thị Hải không cầu kỳ chau chuốt, gần với cách nói đời thường, nhiều câu khá giống với khẩu ngữ trong dân gian. Một số bài thơ của chị mang âm hưởng của đồng dao với những câu chữ giàu nhạc điệu, rượt đuổi nhau liên tu như gió bay, nước chảy... "Tháng cùng năm tận/ Bán chuối bán cau/ Lấy tiền tiêu Tết/ Bớt ra chút ít/ Sắm chậu bạch mai" (Bạch mai); "Rau đay chỉ lối/ Mồng tơi dẫn đường/ Củ gừng đưa tiễn" (Xổng lu). Có bài như gợi cho ta nhớ cách kể truyền miệng kiểu chuyện cổ tích hoặc dân gian như, "chuyện kể rằng...", "ngày xửa ngày xưa..."...
Đời sống nông thôn hiện ra sinh động trong hai tập thơ của Nguyễn Thị Hải với đa sắc màu và phức điệu, có lúc tựa như cái cây nhẫn nại và đơn điệu trước một ngôi nhà tranh "Ngày hoa tháng quả/ Không sai hạn kỳ" (Cây), có lúc lại giống một bà lão chấp nhận nỗi lẻ loi ăn củ khoai thui thủi một mình cùng "con mèo xám tro cũng già nua thường nằm xó bếp" (Mùa đông). Có lúc, nhà thơ đặc tả những cảnh sinh hoạt ở làng quê rất sống động và hóm hỉnh: "Ngõ gì mà dài thế/ Một người mà như hai/ Ông buồn đánh tráo ông vui/ Ở ngõ nào chẳng rõ" (Ngõ).Văn hóa làng được Nguyễn Thị Hải phục dựng dưới góc nhìn khách quan. Mặc dù thơ chị được tỏa sáng từ văn hóa làng Việt, nhưng tác giả luôn tỉnh táo và khá trầm tĩnh kiến tạo không gian nghệ thuật của riêng mình, không trộn lẫn với phong cách của bất kỳ tác giả nào đi trước. Dưới góc nhìn của Nguyễn Thị Hải, sự chuyển dịch cũng như tiến triển của đô thị hóa nông thôn là quá trình tiếp sức, chuyển giao giữa các thế hệ. Dưới đây là khổ thơ đặc trưng cho phong cách cấu trúc không gian khách quan của chị: "Xa xa có người/ Đi lại hành trình của mình/ Gió thổi ngược/ Vào khuôn mặt cô đơn" (Quê hương).
Dù một vài bài thơ trong hai tập vẫn giữ giọng điệu quyến luyến, bịn rịn của thơ truyền thống, có bài cấu tứ như còn bỏ lửng, nhưng tác giả luôn giữ những khoảng cách nhất định với đối tượng được đề cập. Khoảng cách này làm cho cấu trúc và ngôn ngữ thơ Nguyễn Thị Hải trở nên khách quan. Phải chăng, đó chính là bí quyết thi pháp thơ của chị.
(Xem từ số báo Hải Phòng cuối tuần ra ngày 13-6-2024)
