Loạt nhân vật xuất thân từ tình báo và quân đội được đưa lên các vị trí chủ chốt đang tạo nên một bộ máy an ninh mới của Iran, với ưu tiên vừa tăng sức ép đối ngoại, vừa củng cố an ninh trong nước.
Tổng thống Mỹ Donald Trump từng cho rằng cuộc chiến tại Iran đã giúp nước này có một ban lãnh đạo “rất lý trí”, “rất khác biệt” và “hợp lý hơn nhiều”. Tuy nhiên, việc 6 nhân vật cứng rắn được bổ nhiệm vào các vị trí an ninh hàng đầu trong tuần này cho thấy bộ máy lãnh đạo mới của Cộng hòa Hồi giáo có thể không ôn hòa và không có xu hướng thỏa hiệp.
Theo truyền thông Mỹ, những nhân vật đang nổi lên trong bộ máy an ninh Iran đều dành phần lớn sự nghiệp đối đầu với các thế lực bên ngoài và thực hiện các nhiệm vụ an ninh trong nước.
Các chuyên gia cho rằng loạt bổ nhiệm, được cho là do Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei thực hiện ngày 10/8, đánh dấu sự chuyển hướng so với cách tiếp cận thận trọng dưới thời cha ông, Ali Khamenei, người giữ cương vị Lãnh tụ tối cao cho đến khi bị Israel ám sát đầu cuộc chiến với Iran.
Bộ máy mới thể hiện hai ưu tiên: cứng rắn hơn với các đối thủ bên ngoài và tăng cường cảnh giác về an ninh trong nước.
Theo chuyên gia Hamidreza Azizi thuộc Viện Clingendael (Hà Lan), Iran đang chuẩn bị cho môi trường đối ngoại đối đầu hơn, đồng thời tiếp tục “an ninh hóa” không gian trong nước. Việc tăng cường các hoạt động tấn công, thống nhất chỉ huy và đẩy nhanh quá trình ra quyết định cho thấy giới lãnh đạo muốn chuyển từ chính sách răn đe thận trọng sang “răn đe chủ động”.
Theo phó giáo sư khoa học chính trị Saeid Golkar thuộc Đại học Tennessee (Mỹ), phần lớn các nhân vật được bổ nhiệm lần này có nền tảng tình báo. Ông nhận định Cộng hòa Hồi giáo đang chuyển sang một bộ máy quan liêu bị chi phối bởi yếu tố an ninh.
Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) tại Washington cho rằng cuộc cải tổ củng cố lập trường “tối đa hóa và cứng rắn” của chính quyền Iran, trong đó có yêu cầu kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz, rút quân đội Mỹ khỏi khu vực và tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân.
Ông Mohsen Rezaie, người được bổ nhiệm đứng đầu Hội đồng An ninh quốc gia, từ lâu kêu gọi kháng cự Mỹ nhưng vẫn cho rằng cần duy trì không gian cho đàm phán. Hồi tháng 3, ông cảnh báo nếu Mỹ tấn công cơ sở hạ tầng điện của Iran, Tehran sẽ đáp trả mạnh hơn. Tháng trước, ông tuyên bố Mỹ đã “rơi vào cái bẫy của Iran” và Iran sẽ không để Mỹ thoát ra.
Theo ông Sina Azodi, trợ lý giáo sư về chính trị Trung Đông tại Đại học George Washington, Rezaie thuộc phe trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho rằng cách duy nhất để giành nhượng bộ từ Mỹ là tiếp tục chiến đấu và gây sức ép.
Ông Azodi nhận định việc Rezaie được thăng chức phù hợp với chiến lược của Iran nhằm kéo dài xung đột với Mỹ và gây sức ép lên các đồng minh của Tổng thống Trump trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Trong khi đó, ông Vali Nasr, tác giả cuốn “Đại chiến lược của Iran”, cho rằng giới lãnh đạo hiện nay ở Tehran sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn nhiều. Theo ông, các nhà lãnh đạo Iran cho rằng phản ứng “yếu” của nước này sau khi Mỹ tiêu diệt Qasem Soleimani năm 2020 là một trong những nguyên nhân khiến ông Trump gia tăng sức ép trong nhiệm kỳ thứ hai.
Nhóm lãnh đạo mới cũng được cho là sẵn sàng sử dụng trực tiếp năng lực quân sự của Iran và thách thức các đối thủ mà không còn bị ràng buộc bởi mức độ kiềm chế như trước.
Một trong những quyết định bổ nhiệm mới đưa cựu quan chức tình báo Hossein Taeb trở lại, lần này đứng đầu lực lượng dân quân tình nguyện Basij, thuộc IRGC và từng đóng vai trò lớn trong trấn áp các cuộc biểu tình hồi tháng 1.
Theo chuyên gia Sina Toossi, Taeb là đồng minh thân cận của Mojtaba Khamenei và là nhân vật gây nhiều tranh cãi trong thời gian lãnh đạo cơ quan tình báo của IRGC, gắn với bộ máy an ninh cứng rắn. Mỹ từng áp đặt lệnh trừng phạt đối với Taeb năm 2010 vì vai trò của ông trong việc trấn áp các cuộc biểu tình diễn ra một năm trước đó.
Nhiệm vụ mới của Taeb là củng cố “mạng lưới tình báo công cộng” của Basij, ứng dụng công nghệ hiện đại và mở rộng lực lượng này tới từng khu dân cư.
Nhà nghiên cứu độc lập Babak Vahdad cho rằng động thái này cho thấy nỗ lực đưa hoạt động tình báo và an ninh nội bộ trở nên “chi tiết và sâu sát hơn”, thông qua việc tăng cường thu thập thông tin, phát hiện và cảnh báo sớm tại các khu dân cư, mạng lưới xã hội địa phương và nhà thờ Hồi giáo.
Động thái này đáng chú ý sau cuộc chiến, khi sự thâm nhập, các mạng lưới bí mật, hoạt động phá hoại và những thất bại về tình báo trở thành một trong những điểm yếu nghiêm trọng của Cộng hòa Hồi giáo Iran.
Theo ông Golkar, các quyết định bổ nhiệm mới có thể là nỗ lực của Mojtaba Khamenei nhằm đưa các đồng minh vào những vị trí có ảnh hưởng trong trường hợp sức ép kinh tế gia tăng và xuất hiện một cuộc nổi dậy mới.
Do Mojtaba Khamenei thời gian dài không xuất hiện trước công chúng, các nhà phân tích vẫn chưa chắc chắn liệu ông có thực sự là người đứng sau việc xây dựng bộ máy mới hay không.
Tuy nhiên, sự kết hợp giữa Hossein Taeb, Mohsen Rezaie, Ahmad Vahidi – hiện là tư lệnh IRGC – cùng nhiều cựu quan chức an ninh và quân sự khác cho thấy giới lãnh đạo Iran ngày càng dựa vào những nhân vật giàu kinh nghiệm về tình báo và quân đội để củng cố hệ thống sau chiến tranh.
