Khu tưởng niệm các vua nhà Mạc ở xã Kiến Hưng (Hải Phòng) lưu giữ dấu ấn một vương triều qua những kiến trúc truyền thống.
Trong mỹ thuật cung đình Việt Nam, rồng không chỉ là linh vật trang trí mà còn là biểu tượng của vương quyền. Qua mỗi triều đại, hình tượng này được tạo tác với những đặc điểm riêng, phản ánh quan niệm thẩm mỹ và bối cảnh lịch sử. Với mỹ thuật thời Mạc, rồng nổi bật bởi hình khối khỏe khoắn, đường nét dứt khoát, thân uốn khúc tạo dáng như yên ngựa, ít cầu kỳ nhưng giàu sức biểu đạt.
Tại khu tưởng niệm các vua nhà Mạc, hình tượng lưỡng long chầu nguyệt trên bờ nóc chính điện cùng các chi tiết hoa lá góp phần tạo nên diện mạo công trình. Những mô típ này gợi liên hệ với nghệ thuật trang trí truyền thống, đồng thời mở ra hướng tìm hiểu về đặc trưng mỹ thuật của vương triều Mạc.
Theo chị Đỗ Thị Thêm, thuyết minh viên tại khu tưởng niệm các vua nhà Mạc, việc giới thiệu kiến trúc cần bắt đầu từ những chi tiết cụ thể để du khách dễ tiếp cận lịch sử. Khi giới thiệu khu tưởng niệm, ngoài giới thiệu về lịch sử, ban quản lý cũng giới thiệu du khách tìm hiểu từ tổng thể kiến trúc đến từng chi tiết như hình tượng rồng, hoa văn trang trí, hệ thống cột gỗ và mái ngói. Qua đó, du khách không chỉ hiểu thêm về cách bố trí công trình mà còn có cơ hội tìm hiểu dấu ấn mỹ thuật thời Mạc. Mỗi chi tiết kiến trúc đều là một gợi mở để câu chuyện về vương triều trở nên gần gũi hơn.
Năm 1527, Mạc Đăng Dung lập ra triều Mạc, mở đầu một giai đoạn mới trong lịch sử Đại Việt. Dương Kinh gắn với dấu ấn của nhà Mạc, trở thành địa danh quan trọng khi tìm hiểu về vương triều này. Dưới thời Mạc, đời sống chính trị, kinh tế và văn hóa có những chuyển động đáng chú ý, song triều đại cũng phải đối mặt với xung đột, đặc biệt là chiến tranh Nam - Bắc triều kéo dài.
Trong bối cảnh ấy, sự phong phú của hoa văn và sự phát triển của các công trình tín ngưỡng cho thấy đời sống văn hóa không ngừng vận động. Việc sử dụng nhiều mô típ trang trí, cùng kỹ thuật chế tác trên các vật liệu khác nhau, phản ánh tay nghề của nghệ nhân và nhu cầu xây dựng, thờ tự trong xã hội.
Tại khu tưởng niệm, điểm nhấn của quần thể là nhà chính điện, rộng 586,19 m², được xây dựng trên nền móng Điện Tường Quang xưa. Công trình có mặt bằng hình chữ Công, gồm 7 gian tiền đường, 5 gian hậu cung và phần ống muống nối giữa hai khu vực; toàn bộ được nâng đỡ bởi 100 cột gỗ lim. Hệ mái lợp ngói mũi hài, bờ nóc trang trí hình lưỡng long chầu nguyệt, các đầu đao đắp hoa lá, tạo nên diện mạo kiến trúc truyền thống.
Từ nghi môn ngoại, cầu đá, nghi môn nội đến nhà văn bia, nhà giải vũ và chính điện, các hạng mục được bố trí theo trục thần đạo. Nghi môn ngoại có kết cấu tứ trụ; thân trụ chạm khắc tứ quý, trên đỉnh trang trí lân và phượng. Cầu đá được ghép bằng mộng truyền thống, lan can đục rỗng với hoa văn tinh xảo. Những chi tiết ấy tạo nên tổng thể kiến trúc có sự kết hợp giữa vẻ vững chãi của đá, sự bền chắc của gỗ và nét mềm mại của đường mái.
Bên cạnh kiến trúc, khu tưởng niệm lưu giữ thanh Định Nam Đao gắn với vua Mạc Thái Tổ, dài 2,55 m, nặng 25,6 kg. Ngày 22/9/2010, thanh đao được con cháu dòng họ Phạm gốc Mạc ở Nam Định cùng dòng tộc và nhân dân địa phương nghinh rước về lưu thờ tại đây.
Sau năm 1592, khi nhà Mạc thất thủ tại Thăng Long, con cháu, hậu duệ tiếp tục sự nghiệp tại các vùng Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang trong hơn 85 năm. Tại 7 gian tiền đường, linh vị những người tiếp nối sự nghiệp ấy được thờ phụng, nhắc nhớ chặng đường lịch sử không kết thúc tại thời điểm triều đại mất quyền kiểm soát kinh đô.
Theo ông Nguyễn Quang Trung, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công xã Kiến Hưng, khu tưởng niệm có ý nghĩa quan trọng trong việc lưu giữ ký ức lịch sử, giới thiệu giá trị kiến trúc, văn hóa gắn với vương triều Mạc và vùng đất Dương Kinh xưa.
Việc phát huy giá trị di tích cần gắn bảo tồn công trình với nâng cao chất lượng thuyết minh, tổ chức các hoạt động văn hóa, giáo dục truyền thống, giúp người dân và du khách hiểu rõ hơn về lịch sử địa phương, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ di sản cho các thế hệ sau.
Từ hình tượng rồng, hệ thống hoa văn đến kết cấu gỗ, đá và các hiện vật lịch sử, Khu tưởng niệm các vua nhà Mạc giúp công chúng tìm hiểu quá khứ qua những dấu tích cụ thể. Việc nghiên cứu, giới thiệu và bảo tồn các giá trị này không chỉ giúp làm rõ đặc trưng mỹ thuật thời Mạc mà còn góp phần tìm hiểu đời sống văn hóa Đại Việt trong một giai đoạn nhiều biến động.
THANH HOA
