Khát vọng năm Bính Ngọ trong dòng chảy sáng tạo điêu khắc Việt

“Thiên Mã” và thế giới ngựa trong sáng tạo điêu khắc

Trong khuôn khổ Triển lãm quốc gia “Di sản Văn hóa, danh thắng Việt Nam và sản phẩm thủ công truyền thống 2025” diễn ra cuối tháng 11-2025 tại Hải Phòng, bộ sưu tập “Thiên Mã - Viên mãn đại thành” của Công ty Điêu khắc ánh sáng Đại Việt do nghệ nhân Bùi Văn Tự sáng tạo, thu hút sự quan tâm đặc biệt của công chúng. Điểm nhấn của triển lãm là những tượng ngựa được kiến tạo từ chất liệu gốm Bát Tràng kết hợp ánh sáng nghệ thuật - một hướng tiếp cận mới mẻ ở Việt Nam. Anh Lê Đức Anh, nhân viên kỹ thuật Công ty Điêu khắc ánh sáng Đại Việt giới thiệu: Ánh sáng khi rọi vào bề mặt tượng sẽ tạo nên “bóng hình chính” trên tường - nơi nghệ sĩ muốn gửi gắm tinh thần của tác phẩm. Nghệ thuật “đuổi hình bắt bóng” này khiến hình tượng ngựa trở nên sống động, vừa thực vừa ảo, như đang chuyển động giữa truyền thống và hiện đại.

Các tác phẩm khác trong “Thiên Mã - Viên mãn đại thành” cũng được thai nghén từ nhiều lớp truyền thuyết khác: từ ngựa sắt của Thánh Gióng đến ngựa chín hồng mao của Sơn Tinh… Tất cả gợi nên hình ảnh con ngựa không chỉ chạy trên mặt đất mà còn vươn mình lên bầu trời, biểu trưng cho sự thăng hoa và vượt qua mọi giới hạn.

Cùng trong mạch cảm hứng ấy, họa sĩ, nhà điêu khắc Nguyễn Viết Thắng, Phó chủ tịch Hội Mỹ thuật Hải Phòng vừa giới thiệu tới công chung loạt tượng gốm sa mốt mới về hình tượng ngựa, nối dài chuỗi sáng tác 12 con giáp mà anh bắt đầu từ hơn 1 thập niên trước. Mỗi dịp chuyển giao âm lịch, anh lại “mò mẫm” cùng con giáp mới, nhưng với riêng ngựa, một trong những hình tượng anh yêu thích nhất, cảm xúc sáng tạo luôn trở lại mạnh mẽ. Anh chia sẻ: “Con ngựa đẹp lắm, đẹp ở sự nhanh nhẹn, mạnh mẽ và đặc biệt là mang lại nhiều may mắn. Họa sĩ nào cũng thích nặn ngựa, mỗi người một cách, mỗi giáp một ý tưởng khác nhau. Với tôi, ngựa là cái cớ để tạo hình. Từ đó, tôi tạo ra tác phẩm có ngôn ngữ riêng, mạch lạc, rõ tinh thần điêu khắc…”.

Trong các tác phẩm mới, Nguyễn Viết Thắng sử dụng lối lắp ghép mô-đun, ghép các khối hình học đơn giản thành bố cục độc đáo. Thân ngựa được tạo hình bằng vòng cung lớn; đầu, đuôi, thân được xếp từ những mảng vuông - tròn - cong, đậm chất trừu tượng. Nhìn bên ngoài, các tác phẩm như những khối kiến trúc nhỏ, nhưng khi chiêm ngưỡng kỹ, người xem cảm nhận được chất mềm mại, sinh khí và nhịp chuyển động ẩn trong từng khớp gốm. Dấu ấn tạo hình hiện đại kết hợp chất liệu sa mốt thô mộc mang lại bản sắc rất riêng cho bộ tác phẩm.

Với Nguyễn Viết Thắng, sáng tác về ngựa không chỉ là một chủ đề nghệ thuật mà còn là cách gửi đi lời chúc tốt đẹp. “Tác phẩm phải đẹp, có ngôn ngữ và có sự sáng tạo. Điều mình mong nhất là mang lại niềm vui, sự may mắn trong năm mới”, anh nói.

Biểu trưng của khát vọng và may mắn

Mỗi độ Xuân sang, ngựa dường như hiện diện trong tâm tưởng người Việt như một biểu tượng của sự khởi hành. Không ồn ào, không quá rực rỡ, vó ngựa mang đến nhịp điệu chắc khỏe, bền bỉ - thứ năng lượng mà ai cũng cần trong dịp đầu năm mới. Trong tranh, trong gốm, trong khối kim loại, hình tượng ấy như đánh thức cảm xúc lặng im của người xem, khơi dậy một niềm tin lặng lẽ. Sự gần gũi của hình tượng ngựa đến từ đời sống dân gian. Từ những câu chuyện về các bậc tiền nhân “cưỡi ngựa xem hoa”, đến những truyền thuyết về sự rong ruổi mở cõi, ngựa gắn với tinh thần vượt thoát.

Bởi vậy, mỗi tác phẩm nghệ thuật về ngựa trong mùa Tết không chỉ là vật thể thẩm mỹ, mà là lời mời gọi người thưởng lãm bước vào hành trình mới - hành trình của đổi thay.

Trong điêu khắc, ngựa thường được thể hiện với các dáng vẻ khác nhau: vươn mình phi nước đại, đứng tĩnh nhưng tràn sức sống, hay mang hơi hướng trừu tượng như trong sáng tạo của nhiều nghệ sĩ đương đại. Mỗi dáng hình đều gợi một ý nghĩa: Ngựa phi tượng trưng cho sự bứt phá, tiến lên, tốc độ. Ngựa đứng biểu tượng của sự vững chãi, thăng bằng. Ngựa trong thế bay là khát vọng vượt giới hạn, chinh phục tầm cao mới. Còn ngựa đôi, ngựa đàn biểu trưng cho sự gắn kết, sung túc và hòa hợp. Người Việt tin rằng trang trí tượng ngựa trong nhà, nhất là dịp Tết sẽ mang lại vận hội tốt: hanh thông trong sự nghiệp, may mắn trong kinh doanh, tinh thần sáng suốt và mạnh mẽ để vượt qua thử thách.

Mỗi khi đến năm Ngọ, các nghệ sĩ lại tìm đến hình tượng quen mà lạ này để gửi gắm thông điệp năm mới. Từ chất liệu gỗ, đồng, đá đến gốm, mỗi chất liệu mang một đời sống riêng. Các nghệ sĩ đương đại ngày càng mạnh dạn đưa ngôn ngữ trừu tượng, tối giản và kiến trúc vào điêu khắc ngựa, giúp linh vật này vừa giữ được vẻ đẹp truyền thống, vừa hợp với không gian sống hiện đại.

Năm Bính Ngọ 2026 quay trở lại sau trọn một chu kỳ 60 năm, được xem là thời điểm của đổi mới và vận hội mới. Trong bối cảnh đó, hình tượng ngựa trong điêu khắc càng có sức hút đặc biệt: không chỉ là vật phẩm trang trí, mà là thông điệp về niềm tin, sự bền chí và khát vọng bứt phá của người Việt trong giai đoạn mới.