Khi sử thi Homer bước ra khỏi trang sách

Trong số những tác phẩm văn học cổ đại còn giữ được sức sống mạnh mẽ đến ngày nay, Odyssey của Homer là một trường hợp đặc biệt. Ra đời cách đây gần ba thiên niên kỷ, câu chuyện về hành trình trở về quê hương của Odysseus (Uy- lit-xơ) vẫn tiếp tục được kể lại dưới nhiều hình thức khác nhau. Năm 2026, đạo diễn Christopher Nolan đã đưa thiên sử thi nổi tiếng này trở lại màn ảnh rộng bằng The Odyssey, một trong những dự án điện ảnh được mong đợi nhất năm.

Bộ phim theo chân Odysseus, vị vua xứ Ithaca, trên hành trình trở về quê hương sau cuộc chiến thành Troy. Con đường tưởng chừng ngắn ngủi ấy kéo dài suốt nhiều năm, buộc người anh hùng phải đối mặt với những cơn bão dữ dội, sự can thiệp của các vị thần, những sinh vật huyền thoại cùng vô số thử thách đe dọa tính mạng. Trong khi đó, ở Ithaca, người vợ chàng là Penelope - một phụ nữ xinh đẹp, khôn ngoan, thận trọng vẫn thuỷ chung, bền bỉ chờ đợi ngày chồng trở về.

Đối với nhiều khán giả Việt Nam, câu chuyện này không hoàn toàn xa lạ. Một phần của sử thi Odyssey đã được đưa vào chương trình ngữ văn 10 qua đoạn trích "Uy-lít-xơ trở về". Tuy nhiên, nếu văn bản trong sách giáo khoa tập trung vào khoảnh khắc đoàn tụ giữa Uy-lít-xơ và Pê-nê-lốp sau 20 năm xa cách, thì bộ phim của Nolan mở rộng toàn bộ không gian sử thi, tái hiện hành trình lưu lạc dài đằng đẵng hàng chục năm của người anh hùng Hy Lạp từ sau chiến tranh thành Troy cho đến ngày trở lại Ithaca.

Chính sự khác biệt về phạm vi kể chuyện đã tạo nên những điểm nhấn riêng giữa hai tác phẩm.

Trong đoạn trích quen thuộc với học sinh Việt Nam, trọng tâm không nằm ở những cuộc phiêu lưu hay chiến công mà ở cuộc gặp gỡ của hai vợ chồng sau nhiều năm xa cách. Kịch tính được đẩy lên cao thông qua sự thận trọng của Pê-nê-lốp. Nàng không vội vàng nhận chồng mà dùng bí mật về chiếc giường cưới để kiểm chứng thân phận người trước mặt. Chi tiết ấy không chỉ cho thấy sự thông minh, “cuộc đấu trí” của hai nhân vật mà còn trở thành biểu tượng cho lòng chung thủy, sự bền vững của hạnh phúc gia đình và niềm tin được thử thách bởi thời gian.

Ngược lại, The Odyssey đưa khán giả trở lại với quy mô rộng lớn vốn có của sử thi Homer. Thay vì tập trung vào một lát cắt cuối hành trình, bộ phim theo dõi toàn bộ chặng đường lưu lạc của Odysseus. Những chuyến hải trình kéo dài qua nhiều vùng biển và những thử thách tưởng chừng không thể vượt qua: các cuộc đối đầu với thế lực siêu nhiên như bão biển, sự can thiệp của các vị thần, những con quái vật, phù thuỷ, oan hồn của những chiến binh… tạo nên một không gian sử thi đồ sộ, nơi con người phải liên tục đối mặt với số phận.

Dù có sự khác biệt về cách tiếp cận, hai tác phẩm vẫn gặp nhau ở những giá trị cốt lõi làm nên sức sống lâu bền của câu chuyện Homer.

Trước hết là hình tượng Odysseus (Uy- lit-xơ). Trong cả đoạn trích lẫn bộ phim, nhân vật này không được xây dựng như một người hùng chỉ biết chiến đấu bằng sức mạnh. Điều làm nên sự khác biệt của Odysseus là trí tuệ, sự kiên trì và khả năng vượt qua nghịch cảnh. Ông có thể thất bại, có thể bị số phận đẩy vào những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, nhưng không bao giờ từ bỏ mục tiêu cuối cùng là trở về quê hương.

Penelope cũng giữ nguyên vị trí đặc biệt trong câu chuyện. Nếu Odysseus đại diện cho hành trình và thử thách, thì Penelope là biểu tượng của sự khôn ngoan, thận trọng, sự chờ đợi, lòng thủy chung và niềm tin không lay chuyển. Chính sự hiện diện của nàng khiến hành trình trở về của Odysseus mang ý nghĩa sâu sắc hơn một chuyến phiêu lưu đơn thuần.

Tuy nhiên, khi bước vào thế giới điện ảnh của Christopher Nolan, câu chuyện dường như được đặt trong một tầng nghĩa rộng hơn.

Nếu đoạn trích "Uy-lít-xơ trở về" chủ yếu nhấn mạnh ý nghĩa của sự đoàn tụ gia đình, thì bộ phim có xu hướng mở rộng hành trình ấy thành cuộc tìm kiếm bản thân của một con người sau chiến tranh, mất mát và những năm tháng lưu lạc.

Ở góc độ đó, Ithaca không chỉ là quê hương mà còn là biểu tượng cho nơi con người thuộc về. Cuộc trở về của Odysseus không đơn thuần là hành trình địa lý từ biển khơi về đất liền, mà còn là hành trình giữ gìn những giá trị cốt lõi của bản thân giữa vô số biến động của cuộc đời.

Chính điều này khiến câu chuyện của Homer vẫn giữ được sự đồng điệu với khán giả hiện đại. Dù bối cảnh đã thay đổi, con người ngày nay vẫn đối mặt với những hành trình riêng, những lựa chọn khó khăn và những thử thách có thể khiến họ đánh mất phương hướng, bị lạc lối và đôi khi phải trả giá bằng cả tính mạng. Bởi vậy, khát vọng trở về trong Odyssey không chỉ là mong muốn quay lại một địa điểm cụ thể mà còn là mong muốn tìm lại những điều quan trọng nhất trong cuộc sống.

Việc Christopher Nolan lựa chọn chuyển thể Odyssey vì thế không chỉ là sự tái hiện một huyền thoại văn học nổi tiếng. Đó còn là cơ hội để một câu chuyện cổ đại tiếp tục đối thoại với thế giới đương đại bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại. Với quy mô sản xuất lớn, dàn diễn viên ngôi sao cùng tầm nhìn của một trong những đạo diễn có ảnh hưởng nhất hiện nay, The Odyssey đã mang đến một cách tiếp cận mới cho tác phẩm kinh điển của Homer.

Đối với những khán giả từng biết đến Uy-lít-xơ qua những trang sách ngữ văn, bộ phim không chỉ là dịp gặp lại các nhân vật quen thuộc mà còn là cơ hội khám phá toàn bộ bức tranh sử thi phía sau đoạn trích đã học. Còn với những người lần đầu tiếp cận câu chuyện này, The Odyssey có thể là cánh cửa dẫn vào một trong những huyền thoại vĩ đại nhất của văn học nhân loại.

Sau gần 3.000 năm, hành trình của Odysseus vẫn chưa kết thúc. Nó chỉ đang được kể lại bằng một ngôn ngữ mới, trên một màn ảnh mới, nhưng vẫn mang theo những câu hỏi cũ về lòng trung thành, sự thuỷ chung, bản lĩnh, gia đình và khát vọng được trở về nơi mình thuộc về.