(HPĐT)- Những năm gần đây, trong các dịp lễ, Tết, từ Lễ hội Hoa Phượng Đỏ của thành phố đến hội làng, hội đình, hội chùa ở các địa phương và cả trong các lễ mừng thọ của nhiều gia đình, chiếu xẩm ngày càng xuất hiện nhiều hơn. Công lao hồi sinh chiếu xẩm tại Hải Phòng không thể không nhắc đến nghệ nhân Đào Bạch Linh (còn gọi là Linh xẩm).
Sức hút của nghệ thuật truyền thống
Tối 25-4, tại Đường sách Hải Phòng 2025, trong không gian Vườn hoa Kim Đồng ở dải trung tâm thành phố, đông đảo người dân và du khách nán lại bên chiếu xẩm để thưởng thức những làn điệu vui tươi, hóm hỉnh xen lẫn tiếng nhị réo rắt, vừa lạ vừa quen. Anh Nguyễn Công Lâm, ở phố Chợ Hàng, phường Dư Hàng Kênh (quận Lê Chân) bày tỏ: “Lần đầu tôi nghe trực tiếp chiếu xẩm và hiểu thêm về loại hình nghệ thuật dân gian này. Xẩm rất hấp dẫn, bởi sự “lạ” và màu sắc khác biệt giữa dòng chảy âm nhạc hiện nay”.
Còn ông Nguyễn Văn Toàn, phường Cát Bi (quận Hải An), xúc động khi bất ngờ gặp lại chiếu xẩm giữa lòng thành phố hiện đại: “Hồi nhỏ, tôi từng được nghe xẩm hát tại nhà người quen, nhưng lâu rồi không còn thấy. Tưởng xẩm đã mai một. Hôm nay, được gặp lại, tôi rất vui. Âm thanh của đàn nhị, đàn bầu cùng lời hát giản dị, sâu sắc khiến tôi nhớ về những giá trị xưa”.
Hết lòng hồi sinh hát xẩm
Người có công lớn trong việc hồi sinh chiếu xẩm tại Hải Phòng là nghệ nhân Đào Bạch Linh - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát xẩm Hải Thành, đồng thời cũng là chủ Chiếu xẩm Hải Phòng. Sinh ra ở huyện Kiến Thụy, sau khi tốt nghiệp cấp 3, anh theo học ngành Hán - Nôm và Công nghệ thông tin tại Hà Nội. Một bước ngoặt quan trọng đến vào năm 2001, khi anh tình cờ nghe bài xẩm Rể lười qua sóng phát thanh, do nghệ nhân Hà Thị Cầu thể hiện. Âm điệu thủ thỉ, lúc ngân vang sâu lắng của cụ Hà Thị Cầu đã chinh phục trái tim chàng sinh viên. Từ đó, anh bắt đầu tìm kiếm, sưu tầm những đĩa hát của cụ Cầu để nghe, nghiền ngẫm và học thuộc.
Với lòng ngưỡng mộ, anh Linh đã đến Yên Mô (Ninh Bình) - quê của cụ Hà Thị Cầu - để xin học hát và học đàn. Anh nhận ra rằng hát xẩm rất khó, đòi hỏi âm luật và ngữ điệu phức tạp, cùng với chất giọng mộc mạc, tự nhiên. Từ năm 2003 đến 2006, anh đều đặn về Ninh Bình vào cuối tuần để học với cụ Cầu, từ đó dần dần nắm vững các điệu cổ như Thập ân phụ mẫu, Thà liễu trống quân, Huê tịch... Đầu năm 2013, anh Linh thành lập Chiếu xẩm Hải Thành -không gian để những người yêu thích xẩm có thể cùng nhau luyện tập và biểu diễn. Từ việc phải xin phép cơ quan chức năng để hát, Chiếu xẩm Hải Thành giờ nhận được lời mời biểu diễn từ nhiều cơ quan, đơn vị. Nhiều học viên từ các nơi tìm đến học xẩm. Năm 2017, anh quyết định chuyên tâm phát triển hát xẩm. Là nghệ nhân được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam công nhận từ năm 2015, anh giành Huy chương vàng Hội diễn Lục bát 2014 và Huy chương vàng Liên hoan hát xẩm toàn quốc lần thứ nhất vào năm 2019.
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trần Thị Hoàng Mai đánh giá: "Đào Bạch Linh là đại diện tiêu biểu cho thế hệ nghệ nhân trẻ, không chỉ tiếp nối mà còn góp phần đưa nhạc dân tộc đến gần hơn với khán giả ngày nay".
Hát xẩm có nguồn gốc từ vùng đồng bằng Bắc bộ và trung du miền núi phía Bắc, ra đời từ thời nhà Đinh, phát triển mạnh mẽ vào thời nhà Trần. Ban đầu, hát xẩm là hình thức mưu sinh của những người nghèo, người khiếm thị. Các nghệ nhân dùng đàn nhị, đàn bầu, trống chầu để biểu diễn ở chợ, đường phố và các khu đông người qua lại. Lời xẩm phản ánh đời sống xã hội, thể hiện tinh thần lạc quan, yêu đời của người lao động.
