Ngày bé, thỉnh thoảng tôi vẫn nghe mẹ ngâm nga 'Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mồng mười tháng ba'.
Ngày bé, thỉnh thoảng tôi vẫn nghe mẹ ngâm nga: "Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày giỗ Tổ mồng mười tháng ba". Sau này lớn lên đi học, tôi mới biết đấy là câu ca nói đến ngày Giỗ tổ Hùng Vương, tức Đền Hùng. Sau nhiều lần thay đổi địa giới , nay Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Hùng , nằm trên địa bàn xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ.
1. Cũng đôi ba lần về đền Hùng, nhưng chưa lần nào vào ngày chính Lễ hội tháng Ba. Thâm tâm, tôi vẫn thèm cái cảm giác của người hành hương trong ngày Giỗ Tổ.
Tôi chưa được hòa mình giữa cảnh biển người cuồn cuộn như lớp sóng, từ muôn nẻo đường, từ trong Nam ngoài Bắc, để nghe đủ các giọng nói vùng miền, của các lứa tuổi trẻ già, từ em bé đang tuổi cắp sách đến trường, đến kiều bào ở nước ngoài xốn xang tìm về đất Tổ, mà trong lòng mỗi người đều náo nức, dào dạt đức tin…
Dẫu không được chứng kiến cảnh ngợp trời âm thanh và hương sắc của các loại hoa rừng, của hương trầm, hương nến, mịt mờ bảng lảng khói bay giữa vùng đất thiêng… thì tôi vẫn có những giây phút thả hồn trong tiếng thuyết minh của các nhân viên Bảo tàng Đền Hùng. Khi bổng trầm, có lúc như xa vời hư không, thoáng chốc hiện về dồn dập tiếng quân reo, ngựa hý, tiếng chân voi đạp suối băng rừng truy sát quân thù, và cả tiếng lửa cháy rừng rực trong đêm mừng chiến thắng...
Mấy ai có thể nhớ tường tận các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hóa của nước ta? Nhưng tôi đoán chắc rằng, Đền Hùng là nơi thiêng liêng trong những đền đài thiêng liêng nhất! Không phải Đền Hùng quy mô to lớn, có những ngôi đền cao chất ngất trời mây, hay những lăng tẩm nguy nga tráng lệ.
Ngược lại, Đền Hùng khiêm nhường, có nền móng kiến trúc từ thời Đinh đến thời Hậu Lê (thế kỷ XV) hoàn thiện. Thế nhưng trong tâm thức người dân nước Việt lại muôn phần linh thiêng huyền bí. Phải chăng linh khí càn khôn, tinh hoa vầng nhật nguyệt, đã chung đúc, hội tụ trên dải núi Nghĩa Lĩnh, đất Phong Châu, thành linh hồn dân tộc?
Đền Hùng là tên gọi khái quát, thực ra quần thể này có 4 ngôi đền: Từ Đền Hạ, lên đền Trung, đền Thượng, và xuống đền Giếng. Ở đây, có Lăng Hùng Vương, tương truyền là mộ của Vua Hùng thứ 6, dân gian gọi là mộ Tổ , cùng các kiến trúc khác…, tất cả được phối cảnh hài hoà giữa miền thiên nhiên hùng vĩ đất Phong Châu…
Đền Hùng là di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt, và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Hàng nghìn năm nay, trong đời sống tâm linh của người Việt Nam, Vua Hùng là vị thủy tổ dựng nước, thờ Hùng Vương chính là thờ Quốc tổ, một hiện tượng văn hóa hiếm thấy trên thế giới.
Vẫn nhớ PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam cho rằng: “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là đỉnh cao của sự thăng hoa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt Nam từ xa xưa” .
2. Còn nhớ, sau hơn 5 tháng giành Độc lập, ngày 18/2/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh đưa ngày Giỗ Tổ Hùng Vương mồng 10 tháng 3 âm lịch hàng năm là ngày lễ chính thức của dân tộc. Sách còn ghi: Đúng 16 giờ, ngày 11 tháng 4 năm 1946 (mồng 10 tháng 3 năm Bính Tuất), Chủ tịch Hồ Chí Minh dự Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương tại Việt Nam học xá (nay là khu vực Trường Đại học Bách khoa Hà Nội).
Hồi ấy, các cơ sở Quốc dân đảng còn hoạt động mạnh ở Phú Thọ. Biết đây là thời điểm nhạy cảm, có thể xảy ra những bất trắc, mạo hiểm, nhưng Chính phủ vẫn cử Đoàn đại biểu do Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng dẫn đầu về dự lễ dâng hương Đền Hùng. Trong nghi lễ , cụ Huỳnh đã dâng lên cùng tấm bản đồ và một thanh gươm quý để cáo tế với Tổ tiên về lòng quyết tâm bảo vệ nền tự chủ quốc gia của 25 triệu đồng bào đất Việt.
Hơn 8 năm sau, sau chiến dịch Điện Biên Phủ, ngày 19/9/1954, trên đường từ chiến khu trở về Thủ đô Hà Nội, Bác Hồ đã chọn Đền Hùng là điểm tới thăm. Người thân mật nói chuyện với cán bộ chiến sĩ Đại đoàn Quân tiên phong (Sư đoàn 308) tại đền Giếng. Lời Người năm ấy, như lời thề thiêng liêng vọng vào sông núi “Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước".
Phải gần 8 năm sau (19/8/1962) Bác mới thăm lại Đền Hùng. Người dặn dò nhân dân Phú Thọ "Trồng thêm hoa, cây cối để Đền Hùng ngày càng trang nghiêm, đẹp đẽ, để Đền Hùng thành công viên cho con cháu sau này tham quan…”.
Bây giờ ở Đền Hùng, đồi trọc đã xanh cây, tươi mát môi trường sinh thái. Vườn hoa, cây cảnh với nhiều loại cây quý dọc theo các đường dạo, trục hành lễ, sân lễ hội, chung quanh nhà bảo tàng, và bao quanh các hồ nước…, cảnh sắc thiên nhiên hấp dẫn, đẹp tươi.
3. Trên thế giới, hiếm thấy di tích nào như ở Đền Hùng. Dường như ở đây mỗi ngôi đền, lăng miếu… đều ẩn chìm truyền thuyết, thấm đẫm huyền thoại nhân văn.
Bảo tàng Quốc gia Hùng Vương như "cầu nối" giữa hiện tại với quá khứ, pho sách lưu giữ khúc tráng bi về lịch sử dựng nước và giữ nước. Từ đỉnh núi Nghĩa Lĩnh nhìn xuống như một chiếc hộp vuông khổng lồ gợi sự tích “bánh chưng, bánh giầy”.
Ở đây có ngôi Đền Hạ, tương truyền nơi nàng Âu Cơ đẻ ra bọc trăm trứng, sinh ra trăm người con. Rồi năm mươi người theo cha xuống biển, lấn biển mở cõi; bốn mươi chín người theo mẹ lên núi. Người con ở lại làm vua, lấy tên là Hùng Vương thứ nhất.
Nơi đây còn có Đền Giếng, có giếng đá , nước trong vắt quanh năm. Truyền rằng, công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con gái vua Hùng Vương thứ mười tám, gội đầu soi gương vấn tóc, khi theo cha kinh lý qua đây….
Về Đền Hùng càng thấm thía hai tiếng “Đồng bào”- cùng một bọc bào thai. Mới hay, các dân tộc Việt đều là anh em trong một bọc trứng Rồng của mẹ Âu Cơ. Nghìn đời bãi bể nương dâu, chiến tranh tao loạn... những người con đã kết lại thành sức mạnh vô biên, chiến thắng tất cả, để lại câu ca sống mãi với thời gian “Bầu ơi thương lấy bí cùng”, thành tấm lòng nhân ái. Thành tư tưởng vĩ đại “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết” (Hồ Chí Minh).
Đứng trước Đền Hùng, người thấy đắm mình trong vẻ đẹp non sông gấm vóc, mở mang kiến thức đường đời; người thấy những giá trị nhân sinh về đạo lý nguồn cội “ơn nhớ tổ tiên, uống nước nhớ nguồn”, càng ngẫm suy về triết lý thiêng liêng hai chữ “đồng bào” trong mỗi khốn khó hiểm nguy.
Tuy đã dăm ba lần tới vãng cảnh đền Hùng, tĩnh lặng trước nghi ngút hương khói đất Tổ, tôi vẫn thấy mình mới chỉ chạm khẽ vào sự huyền diệu, thiêng liêng sâu thẳm...
KHÚC HÀ LINH
