Lắng nghe khi trẻ thay đổi để sớm phát hiện trầm cảm

Những đứa trẻ mắc kẹt trong áp lực

Em H.T.N.A. (học sinh lớp 7 ở phường Hải An) từng là một cô bé vui vẻ, hòa đồng. Thế nhưng, áp lực học tập cùng những rạn nứt trong các mối quan hệ bạn bè khiến cuộc sống của em dần thay đổi.

Ở trường, N.A. chịu áp lực bởi việc học và cảm giác bị các bạn cô lập. Những chuyện tưởng như nhỏ đối với người lớn lại trở thành vấn đề rất lớn đối với một đứa trẻ đang ở tuổi thay đổi tâm sinh lý. Em từng tìm cách chia sẻ với mẹ, mong muốn nhận được sự đồng cảm và bảo vệ.

Tuy nhiên, thay vì được lắng nghe, em thường bị cho rằng chính mình có lỗi nên các bạn mới xa lánh. Cảm giác không được thấu hiểu, không có người để chia sẻ khiến em chịu áp lực kéo dài, tinh thần sa sút và xuất hiện những biểu hiện của trầm cảm…

Câu chuyện của N.A. không phải trường hợp cá biệt.

Em T.V.T. (15 tuổi ở phường Thủy Nguyên), vốn là học sinh giỏi và từng được lựa chọn vào đội tuyển học sinh giỏi của trường. Với một học sinh có thành tích tốt, việc được vào đội tuyển đáng lẽ là niềm tự hào. Nhưng áp lực ôn luyện kéo dài lại khiến T. dần cảm thấy mệt mỏi, chán nản với việc học. Ở nhà, thay vì có không gian để nghỉ ngơi và chia sẻ, T. tiếp tục phải đối diện với những kỳ vọng của gia đình.

Bố mẹ thường xuyên so sánh em với anh chị em họ, khiến T. ngày càng mất tự tin. Em không biết phải nói chuyện với ai, cũng không muốn bố mẹ thất vọng nên lựa chọn im lặng. Từ một học sinh năng động, T. dần ít nói, không còn hứng thú vui chơi, hạn chế ra ngoài và ngày càng thu mình.

Theo thống kê của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp quốc (UNICEF), khoảng 8 - 29% số trẻ em và vị thành niên tại Việt Nam gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần. Trong đó, tỷ lệ học sinh có dấu hiệu trầm cảm từ 14 - 25%. Năm 2024, Việt Nam có khoảng 3 triệu thanh, thiếu nhi rơi vào trầm cảm, nhưng chỉ khoảng 20% trong số đó được tiếp cận hỗ trợ y tế.

Từ đầu năm đến nay, Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hải Phòng tiếp đón khoảng 1.000 trẻ vị thành niên đến thăm khám. Trong đó, khoảng 100 em có dấu hiệu trầm cảm. Khoảng 30% số trẻ này ở thể nặng, gặp nhiều khó khăn trong điều trị và cần thời gian dài để phục hồi.

Đừng để im lặng trở thành căn bệnh

Theo Tiến sĩ Lê Thủy Tiên, Giám đốc Viện Khoa học an toàn Việt Nam chi nhánh Hải Phòng, trầm cảm ở trẻ vị thành niên là vấn đề cần được nhìn nhận từ nhiều phía. Nguyên nhân không chỉ đến từ áp lực học tập mà còn là sự kết hợp của yếu tố tâm lý, gia đình, môi trường học đường, các mối quan hệ xã hội và những thay đổi sinh lý trong giai đoạn vị thành niên.

Có những em chịu áp lực vì thành tích, luôn sợ mình không đạt được kỳ vọng của cha mẹ và thầy, cô giáo. Có em bị bắt nạt, cô lập hoặc gặp khó khăn trong quan hệ bạn bè. Một số em bị tác động mạnh bởi cha mẹ ly hôn, mất người thân, xung đột gia đình hoặc thiếu sự quan tâm, chia sẻ.

Việc sử dụng mạng xã hội quá mức, thường xuyên so sánh bản thân với người khác cũng có thể làm gia tăng cảm giác tự ti, cô đơn.

Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Thị Quyên, Phó Trưởng Khoa Điều trị yêu cầu, Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hải Phòng cho rằng việc phát hiện sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình điều trị trầm cảm ở trẻ vị thành niên.

Theo bác sĩ Quyên, cha mẹ cần quan sát sự thay đổi của con trong một khoảng thời gian nhất định, thay vì chỉ nhìn vào một vài biểu hiện đơn lẻ. Những dấu hiệu như trẻ liên tục buồn bã, mất hứng thú với hoạt động yêu thích, ít giao tiếp, kết quả học tập giảm sút, thay đổi giấc ngủ, ăn uống, thường xuyên mệt mỏi hoặc né tránh các hoạt động xã hội đều cần được lưu ý.

Khi trẻ đang vui vẻ, năng động bỗng trở nên im lặng, sống khép kín, không muốn gặp bạn bè hoặc thường xuyên nói những câu thể hiện sự vô vọng, vô giá trị, cha mẹ không nên coi đó là chuyện bình thường của tuổi mới lớn. Cha mẹ cần lắng nghe trước khi đưa ra phán xét, hạn chế những câu hỏi mang tính chất trách móc.

Gia đình cần giúp trẻ giảm bớt áp lực, duy trì sinh hoạt khoa học, ngủ đủ, vận động phù hợp, tăng thời gian giao tiếp trực tiếp và tạo cơ hội để trẻ tham gia những hoạt động yêu thích. Nhà trường cũng cần xây dựng môi trường học tập an toàn, chú trọng công tác tư vấn tâm lý, phát hiện sớm học sinh có biểu hiện bất thường và phối hợp với gia đình khi cần thiết.

Đối với những trường hợp có biểu hiện kéo dài hoặc ở mức độ nặng, việc tìm đến cơ sở y tế chuyên khoa là cần thiết. Trẻ mắc trầm cảm cần được đánh giá toàn diện và có phương pháp điều trị phù hợp; gia đình không nên tự ý sử dụng thuốc hoặc chỉ trông chờ vào việc “động viên tinh thần”.