Làng nghề truyền thống tạc tượng Bảo Hà: Mong vượt khó giữ nghề

Anh Bùi Đức Nghĩa tạc tượng truyền thần theo đơn đặt hàng.

Sản xuất cầm chừng

Tìm về thôn Bảo Hà, xã Đồng Minh (huyện Vĩnh Bảo) buổi sớm một ngày đầu tuần, tiếng cưa máy, tiếng đục đẽo rộn ràng khắp mọi nơi. Bên ấm nước vối thơm nồng, quây quần quanh chiếc bàn nhỏ đặt ở góc xưởng, anh Bùi Đức Nghĩa chia sẻ niềm vui, nỗi buồn chung quanh nghề điêu khắc, sơn mài truyền thống anh gắn bó hơn 20 năm. Anh Nghĩa kể, yêu nghề từ nhỏ, sau khi tốt nghiệp THPT, anh chọn thi và đỗ vào Trường trung cấp Nghề điêu khắc ở tỉnh Hà Nam. Sau khi ra trường, anh mất thêm gần 5 năm nữa học nghề các nghệ nhân điêu khắc, sơn mài trong làng rồi mở xưởng tạc tượng, làm đồ thờ.

Anh Nghĩa cho biết, thôn có gần 10 hộ chạy theo thị hiếu của thị trường chuyển sang sản xuất đồ gỗ gia dụng, còn lại theo nghề truyền thống điêu khắc tượng, đồ thờ, làm sơn mài. Ngoài tượng phật, thời gian gần đây, người làm nghề điêu khắc, sơn mài ở Bảo Hà còn làm tượng truyền thần theo đơn đặt hàng. Loại lớn có chiều cao 47-60 cm, có giá 10-15 triệu đồng, loại nhỏ cao chừng 40-41 cm có giá 5-7 triệu đồng. Còn cuốn thư, hoành phi…, tùy độ lớn, tinh xảo, chất lượng gỗ và yêu cầu của người đặt hàng, có khi lên tới 50-70 triệu đồng/bộ. “Trước khi xảy ra dịch bệnh COVID-19, xưởng sản xuất của tôi luôn thường trực 5-6 thợ điêu khắc, thợ sơn, thợ đánh bóng, mỗi tháng, đơn hàng trung bình lên tới 30-40 triệu. Nay giảm một nửa, chỉ còn 15-20 triệu đồng/tháng. Vừa qua, cả huyện Vĩnh Bảo thực hiện giãn cách xã hội theo Chỉ thị 16 của Thủ tướng Chính phủ, tháng đó, xưởng sản xuất của tôi cũng như hầu hết các hộ làm nghề ở thôn Bảo Hà “trắng đơn hàng”. Vì thế, để tiết kiệm chi phí, tôi chủ yếu làm một mình, có đơn hàng lớn mới thuê thợ theo công nhật”, anh Nghĩa bùi ngùi.

Không chỉ xưởng sản xuất của anh Nghĩa, hầu hết các hộ làm nghề ở thôn Bảo Hà cũng trong tình cảnh tương tự. Làng nghề điêu khắc, sơn mài Bảo Hà có lịch sử hơn 500 năm, nổi tiếng toàn quốc. Trước đây, khoảng 50% số đơn hàng đến từ khắp các tỉnh, thành phố trên cả nước. Thời gian gần đây, đơn hàng chủ yếu đến từ huyện nhà và một số quận, huyện của thành phố. Nhiều hộ buộc phải đóng cửa xưởng, những hộ còn lại sản xuất cầm chừng.

Cần hỗ trợ ổn định, phát huy làng nghề truyền thống

Anh Nguyễn Văn Điềm, công chức văn phòng UBND xã Đồng Minh, phụ trách làng nghề truyền thống điêu khắc, sơn mài Bảo Hà cho biết, giai đoạn 1977-1983 là thời kỳ hoàng kim của làng nghề. Khi đó, cả thôn Bảo Hà có gần 200 hộ làm nghề. Sản phẩm điêu khắc, sơn mài, nhất là tượng gỗ do bàn tay tài hoa của các nghệ nhân Bảo Hà tạc được xuất khẩu sang Liên Xô và các nước Đông Âu. Sau đó, nhu cầu của thị trường suy giảm, nhất là ảnh hưởng của dịch bệnh COVID-19, làng nghề dần “teo tóp”. Đến nay, chỉ còn 71 hộ làm nghề, trong đó 20 hộ có doanh thu 400- 500 triệu đồng/năm trở lên. 51 hộ còn lại sản xuất nhỏ lẻ, chủ yếu sử dụng nhân công trong gia đình, thu nhập hằng năm khoảng 80- 100 triệu đồng/hộ.

Năm 2012, HTX thủ công mỹ nghệ Bảo Hà từng một thời “nổi đình đám” cả nước ngừng hoạt động. Cũng trong năm đó, khu nhà kho bảo quản và trưng bày, giới thiệu sản phẩm thủ công mỹ nghệ của HTX ở cạnh chợ Mơ, phải đóng cửa và được cho thuê lại. Sau đó, người làm nghề ở Bảo Hà bàng hoàng nhận được tin, nghệ nhân Đào Minh Tuân, người góp công lớn trong việc phục vụ bức tượng “tự đứng lên, ngồi xuống” ở miếu Bảo Hà, bị tai biến. Xưởng sản xuất con rối nước, rối cạn và phường rối nước, rối cạn do nghệ nhân Tuân làm trưởng phường cũng ngừng hoạt động. Làng Bảo Hà giờ chỉ còn phường rối cạn cổ truyền do ông Bùi Văn Ngát làm trưởng phường, cũng trong cảnh thưa vắng khách.

Để bảo tồn, phát huy làng nghề truyền thống Bảo Hà, UBND xã Đồng Minh lập quy hoạch khu sản xuất tập trung với tổng diện tích gần 9 ha. Năm 2013, UBND thành phố phê duyệt giai đoạn 1 của dự án với diện tích hơn 3 ha. “Đến nay, qua hơn 8 năm, dự án vẫn chỉ… trên giấy mặc dù lúc đầu có tới 32 hộ đăng ký vào khu sản xuất tập trung. Ngân sách xã eo hẹp, doanh nghiệp không mấy mặn mà trong khi các hộ làm nghề còn nhiều khó khăn, không có điều kiện đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng, dự kiến khoảng 2 tỷ đồng. Thi thoảng thấy doanh nghiệp về khảo sát đầu tư, người làm nghề ở Bảo Hà lại “mở cờ trong bụng”. Thế nhưng, các đoàn đều lần lượt rời đi trong tiếng thở dài của cả chủ lẫn khách”, anh Điềm ngậm ngùi.

Theo đại diện lãnh đạo UBND huyện Vĩnh Bảo, để bảo tồn, phát huy làng nghề truyền thống điêu khắc, sơn mài Bảo Hà, UBND huyện mời gọi, tạo điều kiện thuận lợi, ưu đãi các doanh nghiệp đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng khu sản xuất tập trung. Bên cạnh đó, UBND huyện Vĩnh Bảo gấp rút hoàn thiện “Đề án phát triển du lịch huyện”, trong đó, làng nghề truyền thống Bảo Hà là một trong những điểm đến quan trọng để du khách trong nước và quốc tế tới tham quan, trải nghiệm nghề, thưởng thức nghệ thuật rối nước, rối cạn cũng như sản vật địa phương. Trước mắt, để các hộ làm nghề vượt qua khó khăn do ảnh hưởng của dịch bệnh COVID-19, huyện Vĩnh Bảo tạo điều kiện thuận lợi về giao thông cho phương tiện chở sản phẩm làng nghề, xem xét hỗ trợ các hộ gặp khó khăn…/.