Lễ hội Kỳ Phúc ở xã Tân Viên: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Lễ hội Kỳ Phúc còn gọi là là tế Kỳ Phúc, đám Kỳ Phúc hay Kỳ Phúc đóng đám– lễ tế phổ biến ở vùng Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ nước ta, thường được tiến hành vào cuối xuân, sang hè- thời điểm giao thời của tiết khí mà khi xưa hay phát sinh dịch, bệnh. Do đó, người ta tổ chức tế lễ tại đình, đền, cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, cầu phúc lộc và sức khỏe cho mọi người. Lễ hội Kỳ Phúc có từ trước Cách mạng Tháng Tám, gián đoạn trong thời gian chiến tranh và được khôi phục từ những năm 90 của thế kỷ 20, gắn liền với đời sống tín ngưỡng của người dân 5 làng trên địa bàn gồm: Du Viên, Lương Câu, Ly Câu, Đại Điền, Kinh Điền, cùng thờ 2 nhân vật lịch sử là Chiêu Thai phu nhân và Ngũ Đạo công- con trai bà và là tướng của Hai Bà Trưng. Ngoài ra, người dân còn phối thờ Cao Sơn đại vương, Nam Hải đại vương, Đốc Thừa mãnh tướng làm Thành hoàng.

Theo bản sao thần phả còn lưu giữ ở địa phương, thì Vị Chiêu Thai phu nhân (Thánh mẫu) và Ngũ Đạo linh ứng (Thánh tử) là hai mẹ con có công với dân, với nước vào thời Hai Bà Trưng khởi nghĩa chống quân Đông Hán xâm lược.

Tương truyền, bà Thánh mẫu Trần Thị Trinh, người huyện Đông Triều, tỉnh Hải Dương (nay là tỉnh Quảng Ninh), khi du ngoạn đến trang Thượng Câu, (nay là xã Tân Viên), nghỉ đêm tại miếu thờ bên sông rồi về mang thai, sinh hạ được con trai đặt tên là Ngũ Đạo. Ngài được mẹ chăm nuôi, trở thành trang thanh niên khỏe mạnh, rèn luyện văn- võ toàn tài. Năm 40 (sau công nguyên), Hai Bà Trưng khởi nghĩa chống quân Đông Hán, có về vùng Tân Viên chiêu mộ được 15 thần tử theo đội quân cứu nước, trong đó có Ngũ Đạo. 3 năm sau, Mã Viện sang đàn áp khởi nghĩa. Hai Bà Trưng thất bại, Ngũ Đạo tướng quân cùng tướng sĩ kháng cự oanh liệt. Mã Viện cho sứ đến chiêu hàng, nhưng không khuất phục được nghĩa quân. Rồi nghĩa quân rút về Yên Tử tiếp tục chiến đấu. Trước thế giặc mạnh, Ngũ Đạo tướng quân tuẫn tiết vào ngày 10-11 âm lịch. Từ đó đến nay, các làng thuộc xã Tân Viên đều lấy ngày Thánh hóa này tổ chức cúng tế 2 mẹ con Thánh mẫu Trần Thị Trinh và Ngũ Đạo Công nhằm tri ân nhị vị Thành hoàng có công đánh giặc, cứu nước theo truyền thống “ăn quả nhớ người trồng cây” của nhân dân ta.

Lễ hội Kỳ Phúc được tổ chức với các nghi lễ, như rước nước, rước kiệu, rước lợn ông Bồ, bánh dày giã tay... Trong đó, lễ rước lợn "ông Bồ" được coi là hoạt động tiêu biểu của lễ hội. Phần hội ở đám Kỳ Phúc xưa gồm nhiều trò chơi dân gian, như kéo co, đu tiên, đập niêu, đi cầu thùm, chơi cờ tướng, bịt mắt bắt vịt…và hát đúm. Hiện, ngoài phần nghi lễ trang trọng theo truyền thống, như rước văn, rước kiệu, rước "ông Bồ", phần hội thêm các trò chơi và hoạt động thể thao- văn hóa mang tính gắn kết cộng đồng, như bóng chuyền, cầu lông, hát chèo, giao lưu văn nghệ giữa các làng văn hóa 5 thôn.

Cần nói đôi chút về nghi lễ nuôi và rước lợn "ông Bồ" thịnh hành ở nhiều lễ hội trên miền Bắc. Ông Bồ là tên dân gian thành kính mà người ta gọi con lợn béo, vật nuôi cẩn thận, trang trọng để dâng lên tế thần ở đình, miếu. Trong các lễ hội, tế phẩm dâng lên Thành Hoàng làng, ngoài các lễ vật như trầu cau, hoa quả, xôi, gà, rượu, nước, thủ lợn, thì đám rước lại càng long trọng khi có thêm “ông Lợn” béo được làm lông sạch sẽ, để nguyên con trên mâm khay, được các nam thanh, nữ tú khênh trên kiệu tiến về đình trong tiếng nhạc lưu thủy hành vân, tiếng trống, chiêng rộn rã và đoàn người đông đúc theo sau.

Ở Hải Phòng, “ông Bồ” thịnh hành trong các lễ hội, như: Rước lợn “ông Bồ” ở làng Kỳ Sơn, xã Tân Trào (huyện Kiến Thụy) tổ chức ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch; Lễ hội rước lợn “ông Bồ” ở thôn Xuân La, xã Thanh Sơn (huyện Kiến Thụy) diễn ra trong hai ngày mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng) hay "ông Bồ" trong trong lễ hội đền Bảo Hà, xã Đồng Minh (huyện Vĩnh Bảo) diễn ra từ ngày mùng 10 đến 15 tháng 3 âm lịch mà người địa phương gọi là lễ rước lợn Hỗng. Lễ hội Kỳ Phúc không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà thông qua đó người dân còn thể hiện lòng thành kính, biết ơn các bậc tiền nhân có công dựng nước, giữ nước và là dịp để kết nối cộng đồng, củng cố tình làng, nghĩa xóm, hun đúc tình yêu quê hương, đất nước.