Khoảng năm 1907 - 1908, Nguyễn Khắc Hiếu (Tản Đà) vào học ở trường Quy Thức, phố Gia Ngư (Hà Nội). Chiều chiều tan học, từ phố Gia Ngư về phố Hàng Nón là nơi cậu thanh niên Hiếu ở với anh là phó bảng Nguyễn Tái Tích, bao giờ cậu cũng phải đi qua phố Hàng Bồ, nơi có một cô gái xinh đẹp ngồi bán hàng. Cô là con gái ông đồ Thận. Nhờ anh rể là Nguyễn Thiện Kế dạm hỏi, cậu ấm Hiếu biết nhà gái chỉ đòi chàng rể cái "ấn tri huyện". Từ đó, cậu quyết tâm theo con đường cử nghiệp. Nhưng khoa đầu tiên, khoa thứ hai (1912) cũng hỏng nốt. Khoa thi lần này, ở trường xảy ra rất đáng thương: một người học trò cũng đã hỏng thi mấy khóa trước, đến khóa này thì ốm nặng, nhưng anh ta cứ cố vác lều chõng vào thi. Ngày hôm đó mưa bão suốt, anh ta lên cơn sốt dữ dội và lăn đùng ra chết ngay trong chiếc lều ngập lụt của mình.
Nhìn bảng không có tên, cậu ấm Hiếu cùng một số anh em trượt thi vào quán trước cổng trường uống rượu giải sầu. Mỗi người không khỏi nghĩ đến cái chết thương tâm của anh học trò và liên hệ đến số phận bạc bẽo của mình.
Một người trong đám biết tiếng Nguyễn Khắc Hiếu có tài làm thơ, đứng lên nói:
- Bác ấm rất tài thơ, thử tức cảnh cho anh em nghe một bài cho đỡ buồn.
Nguyễn Khắc Hiếu không đợi để nói lần hai, liền ngâm:
Văn hay chẳng đỗ thì đừng,
Gió mưa khỏi chết, nửa mừng, nửa thương
Cái nghiệp bút nghiên cay đắng đủ trăm đường,
Bảng vàng mũ bạc anh nhường mặc ai
Muốn lên bà khó lắm em ơi!
Mọi người nghe xong đều phá ra cười. Rõ ràng bài thơ đã trút được một phần gánh nặng của những người hỏng thi. Nhưng ít lâu sau đó, khi cậu ấm Hiếu đi ngang qua phố Hàng Bồ thì vừa lúc gặp "ý trung nhân" khóc bước lên xe hoa về nhà chồng - người vừa mới đoạt được ấn tri huyện khoa thi ấy.
Đỗ Phương Nhâm (st)
