Liên hoan diễn xướng chầu văn và hát văn Hải Phòng mở rộng 2020: Giữ gìn, phát huy di sản văn hóa

(Ảnh: Đỗ Hiền)

Tôn vinh nghệ thuật truyền thống

Hiếm khi công chúng thành phố được sống trong không gian văn hóa tâm linh và nghệ thuật dân gian độc đáo như tại Liên hoan diễn xướng chầu văn và hát văn Hải Phòng mở rộng 2020. Sân khấu rực rỡ, sống động với đủ sắc màu của trang phục, ánh sáng và âm thanh. Trên nền sân khấu đó, chỉ bằng những đạo cụ đơn giản như hương, nến, dải lụa, quạt giấy…, các nghệ nhân thanh đồng thăng hoa nhập vai vào từng nhân vật trong các “giá đồng”: Quan lớn, Chầu bà, ông Hoàng, bà Chúa, Thánh Cậu, Tiên Cô, làm người xem hưng phấn và “thả hồn” theo. Qua đó, người xem hiểu thêm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu hết sức đa dạng, đời sống văn hóa tâm linh phong phú, đặc trưng của người Việt từ hàng nghìn năm nay.

Là thanh đồng đến từ Thủ đô Hà Nội, nghệ nhân Phạm Ngọc Lâm cho biết, lần đầu chị được tham gia liên hoan diễn xướng chầu văn và hát văn quy mô lớn giữa các tỉnh, thành phố. Chị cho biết: “Cũng như các thanh đồng, cung văn khác, tôi cố gắng thể hiện tốt vai trò diễn xướng, để lại nhiều ấn tượng, xứng đáng với đạo thờ Mẫu. Tôi càng tự hào khi cùng các nghệ nhân thanh đồng, cung văn khác được tôn vinh tại liên hoan. Bên cạnh đó, đây cũng là dịp để chúng tôi giao lưu, hướng dẫn các đồng tân thực hiện, kế thừa, giữ gìn di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc”.

Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Trịnh Văn Tú cho biết, thực hành cơ bản của tín ngưỡng thờ mẫu là nghi lễ lên đồng, thông qua các bài hát chầu văn, hát văn. Từ bao đời nay, tín ngưỡng thờ Mẫu kết hợp với đạo Phật, tục thờ cúng tổ tiên làm nên vẻ đẹp tinh thần lành mạnh, giá trị nhân văn sâu sắc, hướng đến sự no ấm, hạnh phúc của nhân dân. Vì vậy, liên hoan là dịp để tuyên truyền, quảng bá những giá trị văn hóa nghệ thuật dân gian độc đáo, quý báu và góp phần định hướng, nâng cao ý thức của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản văn hóa dân tộc. Tại liên hoan, các thanh đồng, cung văn là đội ngũ nòng cốt, mẫu mực về lề luật, phong thái cốt cách khi bắc ghế hầu Thánh đạt đến mức thanh cao, chuẩn mực.

Định hướng để bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc

Liên hoan diễn xướng chầu văn và hát văn Hải Phòng mở rộng năm 2020 góp phần quy tụ, trao truyền các giá trị tư tưởng và thẩm mỹ cao đẹp của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Nhưng, trên thực tế, do một số người chưa hiểu hoặc hiểu chưa đúng về giá trị đích thực của nghi lễ hầu đồng, nên loại hình nghệ thuật này bị lợi dụng hoặc biến tướng thành hoạt động “mê tín dị đoan”. Do đó, ở vài nơi, nghi lễ lên đồng bị thương mại hóa thành nhập thánh hay thánh truyền ban phát tài lộc và được tổ chức thành các khóa hầu đồng lên đến vài trăm triệu đồng, thậm chí tiền tỷ tốn kém, lãng phí, làm méo mó ý nghĩa của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

Làm thế nào để loại hình nghệ thuật này không bị lợi dụng, biến tướng, theo nghệ nhân thanh đồng Hoàng Gia Bổn, Phó chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tín ngưỡng thờ Mẫu Hải Phòng, ranh giới giữa văn hóa truyền thống và mê tín dị đoan rất mong manh nếu công chúng không hiểu đúng về diễn xướng chầu văn và hát văn gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Trước hết, chính các thanh đồng, cung văn và người dân cần hiểu đúng về các  nghi lễ lên đồng, cũng như nhân vật trong mỗi “giá đồng” đều gắn với nhân vật lịch sử, danh tướng có công đánh dẹp giặc hay những người khai sáng, mở mang bờ cõi như Nữ tướng Lê Chân, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn…, để tránh biến tướng thực hành tín ngưỡng thờ mẫu. 

Với ý nghĩa đó, qua Liên hoan diễn xướng chầu văn và hát văn Hải Phòng mở rộng năm 2020, các thanh đồng như nghệ nhân Hoàng Gia Bổn đang nỗ lực trao truyền, giữ gìn phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” nhằm định hướng đông đảo công chúng, nhất là giới trẻ, hiểu đúng đạo thờ Mẫu.

Thời gian tới, Sở Văn hóa - Thể thao và các cấp, ngành liên quan cần thường xuyên tổ chức hội thảo, tuyên truyền về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tới các tầng lớp nhân dân, qua đó hạn chế các hình thức mê tín, dị đoan. Đồng thời, ngành Văn hóa thường xuyên quan tâm, tạo điều kiện và động viên, khen thưởng kịp thời để các thanh đồng, cung văn thực hành, sáng tạo và truyền đạt di sản này trong cộng đồng theo đúng định hướng và giá trị của di sản. Bên cạnh đó, các thanh đồng, cung văn tiếp tục sưu tầm, nghiên cứu các bài hát chầu văn, hát văn, góp phần bổ sung, làm phong phú kho tàng văn hóa phi vật thể của dân tộc và nhân loại. Khi định hướng, bảo tồn, phát huy có hiệu quả, di sản của nhân loại “Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt” sẽ phát huy giá trị tốt đẹp trong các thế hệ mai sau./.