Nằm bên bờ sông Lạch Tray, đình Niệm Nghĩa, phường An Biên từ lâu đã trở thành một biểu tượng tâm linh, một ‘kho báu’ kiến trúc nghệ thuật cổ giữa lòng phố Cảng Hải Phòng.
Đình Niệm Nghĩa vốn là đình làng Vĩnh Niệm. Người dân vùng ven đô Hải Phòng xưa thường gọi công trình này bằng cái tên mộc mạc, trìu mến là đình Niệm.
Người xưa lựa chọn địa thế dựng đình rất tinh tế. Nằm ven sông Lạch Tray, nơi dòng sông ngày đêm êm đềm theo nhịp thủy triều, ngôi đình tạo nên một không gian linh thiêng, đặc trưng của chốn đình làng. Đặc biệt vào những ngày hội, không gian nơi đây càng trở nên trang nghiêm trong làn khói hương.
Đình là nơi thờ danh tướng Phạm Tử Nghi - vị Thành hoàng được người dân địa phương kính cẩn gọi là Đức Thánh Niệm. Theo bản thần phả được ghi lại năm Tự Đức thứ 22 (1863), Phạm Tử Nghi là người xã Vĩnh Niệm, huyện An Dương, phủ Kinh Môn (nay thuộc phường An Biên, thành phố Hải Phòng). Ông nổi tiếng là vị tướng có sức mạnh phi thường, thường được gọi là ngài Thiên Lôi.
Phạm Tử Nghi có công lớn với quê hương trong việc đắp đê ngăn nước mặn, đào sông dẫn nước vào đồng ruộng, giúp người dân khai hoang, lập xóm. Đường Thiên Lôi ở Hải Phòng ngày nay, nối từ ngã ba Đôn giao với đường Trần Nguyên Hãn đến cầu Rào, dài khoảng 4 km, được cho là gắn với tích xưa ông cho đắp đường để luyện võ và làm đê ngăn nước mặn.
Để ghi nhận công lao bảo quốc, an dân của Phạm Tử Nghi, triều đình Lê Cảnh Trị năm thứ 8 (1670) ban sắc phong, tặng ông danh hiệu “Nam Hải linh ứng Đại vương”.
Đưa chúng tôi qua khoảng sân gạch phẳng phiu của đình, cụ Nguyễn Văn Hùng (78 tuổi, người dân địa phương) xúc động chia sẻ: “Thế hệ chúng tôi sinh ra và lớn lên đã thấy đình Niệm sừng sững bên dòng Lạch Tray. Đức Thánh Phạm Tử Nghi không chỉ là vị thần được ghi trong thần phả mà còn là người bảo hộ trong tâm khảm của mỗi người dân nơi đây. Theo nhiều huyền tích, mỗi khi làng gặp hạn hán, thiên tai, người dân làm lễ dâng hương cầu đảo vũ thì trời lại đổ mưa”.
Đình Niệm Nghĩa hiện mang đậm phong cách kiến trúc đình làng Việt Nam thế kỷ 19. Dòng chữ Hán khắc chìm trên câu đầu của bộ vì giữa cho biết đình được trùng tu lớn vào năm Tự Đức thứ tư (1851).
Công trình được xây dựng hoàn toàn bằng gỗ lim, bố cục theo hình chữ “Công”, gồm 5 gian tiền đường, 2 gian nhà cầu (ống muống) và một gian hai dĩ hậu cung.
Nhìn từ bên ngoài, mái đình như một tác phẩm điêu khắc sống động với 8 vạn viên ngói bong đã phủ màu rêu phong. Bốn mái đao cong vút được đắp rồng chầu, phượng mớm; đầu kìm đắp hình “hồi long” mang dáng dấp thủy quái, gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa. Trên bờ dải, cặp lưỡng long chầu nguyệt được thể hiện tinh xảo với thân gầy mảnh, uốn 3 khúc, phủ vẩy sành. Nghê chầu ở góc mái mang vẻ dữ tợn nhưng uy nghiêm.
Trước đình là hồ Long Trì, chu vi gần 100 m, quanh năm nước xanh trong. Hồ được ví như mắt rồng, là điểm tụ thủy, tích phúc cho thế đất. Mỗi sớm bình minh, mặt hồ phẳng lặng soi bóng tòa tam quan hai tầng, tám mái, tạo nên khung cảnh hài hòa giữa đình, hồ và thiên nhiên.
Cùng với sự đồ sộ của tòa đại bái, không gian quanh đình được bố trí hài hòa, gồm sân tế cao 15 cm, rộng 3 m, hai cổng phụ dẫn ra vườn đình, tòa giải vũ và điện thờ Mẫu nằm bên trái. Tất cả tạo thành một tổng thể kiến trúc cân đối giữa không gian đồng xanh, sông nước.
Với những giá trị về kiến trúc và lịch sử, năm 1996, đình Niệm Nghĩa được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Hàng năm, hội đình Niệm Nghĩa, cũng là hội làng xưa, được tổ chức từ ngày 14 - 18 tháng 9 âm lịch, nhân dịp kỷ niệm ngày Thánh hóa. Trong những ngày hội, không gian tĩnh lặng thường nhật được thay bằng tiếng trống rộn rã, các nghi lễ tế thần trang trọng và trò chơi dân gian, thu hút hàng ngàn du khách thập phương đến tham quan, chiêm bái.
Thắp nén hương trầm lên bàn thờ Đức Thánh, bà Trần Thị Mai (62 tuổi, người dân phường An Biên) chia sẻ: “Dù làm ăn ở đâu, cứ đến giữa tháng 9 âm lịch, con cháu lại thu xếp trở về dự hội đình. Sau những ngày hội làng tưng bừng, mọi người như rũ bỏ được những ưu tư, phiền muộn, tâm hồn trở nên thanh thản, có thêm sức mạnh và tình yêu quê hương để bước vào một mùa lao động mới”.
Trải qua nhiều thế kỷ, đình Niệm Nghĩa không chỉ là một công trình cổ kính bằng gạch, gỗ mà còn trở thành một phần trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây. Ngôi đình vẫn ngày đêm soi bóng xuống dòng Lạch Tray, lưu giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
THU HƯƠNG - PHAN TUẤN
.jpg "Dâng hương tưởng niệm 473 ngày mất danh tướng Phạm Tử Nghi tại Đình Xâm Bồ, phường Nam Hải (quận Hải An)")
