Luật Dân số mới mở ra kỳ vọng giải quyết thách thức, nhưng để đi vào cuộc sống vẫn cần tháo gỡ nhiều 'nút thắt' từ chính sách đến thực tiễn.
Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, thay thế cho Pháp lệnh Dân số năm 2003.
Thay đổi căn bản của luật là chuyển từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển. Tức là đồng bộ các vấn đề về quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số đặt trong mối quan hệ tác động qua lại với sự phát triển bền vững về kinh tế - xã hội của đất nước.
Điểm nổi bật của luật là các quy định: vợ chồng được quyết định số con, khuyến khích sinh đủ hai con, tăng thời gian nghỉ thai sản (trường hợp sinh con thứ hai, thời gian nghỉ với lao động nữ là 7 tháng, lao động nam là 10 ngày khi vợ sinh). Nhiều hỗ trợ khác cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi như: hỗ trợ tài chính, ưu tiên thuê mua nhà ở xã hội. Những quy định khác đáng chú ý có thể kể tới như: Cấm lựa chọn giới tính thai nhi, cấm thông báo, tiết lộ giới tính trừ trường hợp đặc biệt việc này để duy trì cân bằng giới tính…
Những chính sách mới trên chưa từng được áp dụng ở Việt Nam trong nhiều năm qua. Vậy tại sao chúng ta lại cần nhiều chính sách mới đến như vậy? Và vì sao phải chuyển từ tư duy kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển? Câu trả lời nằm ở những con số biết nói về dân số ở Việt Nam.
Theo Cục Thống kê Việt Nam, dự báo giai đoạn 2024 – 2074, Việt Nam có tốc độ già hóa ở nhóm nhanh nhất thế giới. Một nước có dân số được gọi là bắt đầu già là khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm 7% tổng dân số và chuyển sang giai đoạn được gọi là già nếu như số người này chiếm 14% tổng dân số.
Ở Việt Nam, dự báo thời gian chuyển từ 7% đến 14% mất khoảng 17 năm. Trong khi đó, một số nước trên thế giới như Pháp phải mất 115 năm, Mỹ mất khoảng 68 năm, Thụy Điển khoảng 85 năm. Đặc biệt, những nước trong khu vực hay được nhắc đến là những nước có tốc độ già hóa dân số rất nhanh như: Nhật Bản, Thái Lan cũng mất khoảng 22 – 26 năm.
Năm 2024, nước ta vẫn trong thời kỳ dân số vàng với lực lượng lao động dồi dào. Tuy nhiên, cơ cấu này được dự báo sẽ chấm dứt vào năm 2036. Năm 2074, Việt Nam sẽ có cơ cấu dân số siêu già.
Tốc độ già hóa dân số nhanh dẫn tới thiếu hụt lao động và gây áp lực lên hệ thống an sinh xã hội.
Điều đó cho thấy việc thay đổi chính sách về dân số ở thời điểm này là rất cần thiết. Tuy nhiên, chính sách là khung pháp lý, còn việc thực hiện lại nằm ở quyết định của những người trẻ. Trong xã hội hiện đại, khi áp lực công việc, tài chính và quan điểm về chất lượng sống đã thay đổi, liệu những ưu đãi này đã đủ để người trẻ tự tin hơn trong quyết định sinh con?
Nhiều bạn trẻ cho biết chỉ sinh 1 hoặc 2, thậm chí có người ưu tiên cho sự nghiệp hơn việc lập gia đình, có con. Người trẻ không còn xem việc có con là nghĩa vụ mà là một hành trình cần đủ sẵn sàng từ tài chính, sự nghiệp cho đến tâm lý.
Có thể thấy khoảng cách từ chính sách đến thực tế vẫn còn nhiều nút thắt cần phải tháo gỡ.
Vừa qua, thành phố Hải Phòng triển khai chính sách hỗ trợ, khuyến khích sinh con thứ hai nhằm góp phần nâng cao chất lượng dân số, hướng tới phát triển bền vững trong tình hình mới. Theo đó, đối tượng áp dụng là phụ nữ sinh con thứ hai trước 35 tuổi, có đăng ký thường trú tại Hải Phòng. Mỗi trường hợp đủ điều kiện sẽ được hỗ trợ một lần với mức 3 triệu đồng/ca sinh. Đây là chính sách thiết thực, thể hiện sự quan tâm của thành phố đối với công tác dân số.
Tuy nhiên, về lâu dài, để đạt được mục tiêu dân số và phát triển cần một hệ sinh thái an sinh bền vững: kết hợp đồng bộ giữa hỗ trợ tài chính (nhà ở, chi phí), dịch vụ chăm sóc sức khỏe thai sản - nhi khoa chất lượng, cải cách hệ thống giáo dục, hỗ trợ cha mẹ nuôi con như mô hình làm việc linh hoạt, làm việc từ xa, khuyến khích doanh nghiệp bố trí nhà trẻ ngay tại nơi làm việc…
Làm sao để mỗi gia đình trẻ đều cảm thấy an tâm sinh con và nuôi dạy con cái? Làm sao để mỗi đứa trẻ được sinh ra không chỉ là niềm hạnh phúc của gia đình mà còn là nguồn lực quý giá của xã hội? Luật Dân số mới ra đời là một bước đi dài. Và ở đó rất cần một khung chính sách đồng bộ, sự chung tay của cả xã hội.
AN BÌNH
