Mạch nguồn sức mạnh dân tộc

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương lan tỏa trên cả nước và cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

.

Đến nay, trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, với 13 huyện, thị xã, thành phố, gồm 275 xã, gần 1.500 làng, thôn, khu dân cư, đã và đang hiện hữu hàng loạt các hệ thống sinh hoạt/thực hành tín ngưỡng văn hóa, vốn được cộng đồng dân chúng sáng tạo và trao truyền thực hành từ nhiều trăm năm qua.

Theo tư liệu từ các bậc cao niên, từ năm 1945 về trước, cơ sở vật chất phục vụ thờ phụng các Vua Hùng nói riêng, hầu hết nơi thờ tự (đình, đền, miếu) gần như được tạo lập bằng tranh tre, nứa lá, một số nơi xây dựng bằng nhà sàn để tránh thú dữ và mưa lũ. Kể từ triều Lý trở đi, nhất là dưới triều đại nhà Lê (thế kỷ 15), cộng đồng người dân Phú Thọ (cũng như hầu khắp các địa phương khác trên cả nước) huy động cộng đồng xây dựng nơi thờ tự ở các làng tôn nghiêm, bề thế, đi kèm là các kỳ lễ hội náo nhiệt, trang trọng, linh thiêng. Từ sau Cách mạng Tháng Tám 1945 đến cuối thế kỷ 20, do nhiều nguyên nhân và hoàn cảnh lịch sử khác nhau, hầu hết di tích phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng bị phá hủy, hàng loạt lễ hội dân gian ở các làng quê bị cấm tổ chức. Hàng loạt di sản văn hóa quý báu của ông cha bị tàn phá, lãng quên. Vì vậy, sự trao truyền văn hóa truyền thống giữa thế hệ trước với thế hệ sau bị đứt gãy, có tác động về nhiều mặt đối với đời sống văn hóa xã hội. Sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa phụng thờ Hùng Vương ở Phú Thọ nằm trong thực trạng xã hội điển hình đó.

Từ cuối những năm 80, nhất là từ 1995 trở đi, cùng với những bước đổi mới về kinh tế, đời sống văn hóa xã hội cũng bước sang thời kỳ phục hưng mạnh, việc phục dựng các di tích văn hóa truyền thống theo cơ chế xã hội hóa, hàng loạt làng quê sôi nổi phục dựng lễ hội, tạo ra môi trường sinh hoạt văn hóa sôi động, khởi sắc. Tại 12 huyện, thị có các làng quê sinh hoạt tín ngưỡng gắn với việc thờ phụng Hùng Vương ở tỉnh Phú Thọ, có khoảng 50% số di tích được phục dựng, 10% số di tích được tu bổ, 20% số di tích xuống cấp, có nguy cơ trở thành phế tích và 20% số di tích hoàn toàn trở thành phế tích hoặc biến dạng. Trong khoảng 10 năm trở lại đây, một số địa phương tổ chức phục dựng sinh hoạt lễ hội trong các kỳ sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng thờ Hùng Vương, giúp các thế hệ nhận thức sâu sắc thêm các giá trị truyền thống văn hóa của dân tộc ngày đầu dựng nước, nhất là thế hệ trẻ và nâng cao ý thức bảo tồn và khai thác giá trị văn hóa các di tích lịch sử - văn hóa truyền thống ở từng địa phương. Giai đoạn 2010-2011, khi làm hồ sơ “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” trình UNESCO, toàn tỉnh Phú Thọ có 181 di tích thờ cúng Hùng Vương. Từ vùng trung tâm là tỉnh Phú Thọ, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã và đang lan tỏa ra mọi miền đất nước. Theo thống kê của Cục Văn hóa cơ sở (Bộ Văn hóa,Thể thao và Du lịch), vào năm 2005, trên địa bàn cả nước Việt Nam có 1.471 địa điểm có di tích thờ Hùng Vương và các nhân vật liên quan đến thời Hùng Vương. Năm 2010, sau khi Thủ tướng Chính phủ ra văn bản đồng ý để UBND tỉnh Phú Thọ và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai xây dựng hồ sơ Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, trình UNESCO xét duyệt vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và từ khi “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” được UNESCO xét duyệt chính thức vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2012), ý thức về di sản của cộng đồng người dân Phú Thọ nâng lên rõ rệt.'

Từ năm 2010 trở lại đây, được sự quan tâm của Nhà nước, lãnh đạo các cấp của tỉnh Phú Thọ tập trung đầu tư, nâng cấp, mở rộng Khu Di tích lịch sử Đền Hùng để xứng tầm với Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia cấp đặc biệt. Vì thế, hằng năm, mọi chuẩn bị lễ hội, các hình thức thực hành tín ngưỡng tâm linh đều tập trung về không gian thiêng Nghĩa Lĩnh. Nhiều địa phương thuộc các huyện Lâm Thao, Cẩm Khê, Thanh Thủy, Thanh Sơn, Phù Ninh và thành phố Việt Trì trước ngày Giỗ Tổ hằng tháng, chuẩn bị nhân lực (đội tế lễ, đội diễn xướng, đội tham gia hội chợ,…), vật lực (kiệu, đồ tế lễ, bánh trái,…) để tập kết về khu vực Đền Hùng, phục vụ nghi lễ trọng đại cấp quốc gia. Chính vì thế, ngày Giỗ Tổ Vua Hùng trở thành Quốc lễ, trở thành thời điểm mà hàng triệu con cháu từ mọi miền Tổ quốc, từ các quốc gia khác nhau trên thế giới tìm về cội nguồn, chung vui, tri ân tổ tiên và các Vua Hùng, khắc đậm thêm cho truyền thống và đạo lý của người Việt Nam sống theo tâm thức “uống nước nhớ nguồn”.

Như vậy, nhìn lại tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, đồng thời cũng là những nghìn năm của tiến trình sáng tạo, thực hành tín ngưỡng thờ cúng các Vua Hùng, có thể thấy rõ bước đường lan tỏa, lưu truyền một hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng mang đậm bản sắc văn hóa Việt, với sức sống ngày một mãnh liệt, xoáy tụ từ vùng đất thiêng Nghĩa Lĩnh - Việt Trì, Phú Thọ, tỏa ra nhiều làng quê châu thổ Bắc Bộ, lan tỏa dọc theo vùng đất cách mạng Trung Bộ và nhiều làng quê Nam Bộ, thậm chí lan sang một số nước trên thế giới, nơi có con cháu Vua Hùng đã và đang cư trú, làm ăn, sinh sống. Nhìn ra các nước trên thế giới, nơi có con em người Việt nhiều thế hệ đã và đang cư trú, làm ăn sinh sống, có thể thấy rằng, hầu như mọi gia đình đều thiết lập ban thờ Tổ tiên, hướng về cội nguồn dân tộc, thể hiện tấm lòng của người xa quê đối với quê hương đất nước. Hàng nghìn đoàn du lịch từ nước ngoài đã được tổ chức cho con em người Việt xa xứ hành hương về đất thiêng Nghĩa Lĩnh ngày Giỗ Tổ hằng năm.

Như vậy là, từ vùng đất cội nguồn của Phú Thọ với dấu thiêng Nghĩa Lĩnh - Việt Trì, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được sáng tạo, trao truyền, gìn giữ và phát huy, lan tỏa mở rộng trên phạm vi cả nước cũng như đã và đang được chuyển hóa xuyên biên giới lan tỏa đến cộng đồng người Việt ở nhiều nước trên thế giới. Với các giá trị đặc sắc của nó, được cộng đồng nuôi dưỡng qua nhiều nghìn năm, được chế độ mới đáp ứng nhiều thiết chế văn hóa phù hợp, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO xét duyệt và vinh danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2012). Đó là những “bệ đỡ” vững bền góp phần giúp cho tín ngưỡng thờ cùng Hùng Vương luôn có được sức sống mãnh liệt, xứng danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại!