Nhà báo Phan Quang.
15 bài chọn in trong cuốn hồi ký này chỉ là những “mảnh” rất nhỏ trong cuộc đời làm báo, viết văn đồ sộ của nhà báo Phan Quang khi vào năm 2018 vừa qua, ông tròn 90 tuổi đời và 70 tuổi nghề sôi động. Mốc son đáng nhớ ấy giúp tôi hiểu thêm những cống hiến đáng nể phục của một cây bút sản sinh hàng trăm bài phóng sự, phóng sự điều tra, bút ký, tùy bút, truyện ngắn (trong tập này in lại truyện ngắn “Lửa hồng” viết xuất thần trong đêm do yêu cầu của Ban Biên tập báo Cứu quốc Liên khu 4 để kịp in số Tết năm 1948), truyện vừa, tản văn, chuyên luận, xã luận cùng nhiều cuốn sách dịch thuật…, góp sức làm rạng danh giới báo chí cách mạng Việt Nam. Thật tình, những bài trong cuốn sách về Hồ Chí Minh cũng như hầu hết các bài trong tập hồi ký này, tôi từng đọc. Nhưng nay được tác giả chọn lựa, sắp xếp theo từng mảng chủ đề thể hiện qua các mốc thời gian gắn với những năm tháng bi tráng và hào hùng của đất nước, dân tộc ta giúp tôi có cách nhìn toàn diện về sự nghiệp báo chí và văn chương của ông. Trên cơ sở đó, tự lý giải được ngọn nguồn trưởng thành vững chắc của chàng thanh niên miền Trung gió Lào, cát trắng, “những đồi sim không đủ quả nuôi người”, tự nguyện và hăm hở rời làng Thượng Xá bên sông Nhùng của quê hương Quảng Trị để đi theo cách mạng. Đất nghèo rèn chí anh hùng, sản sinh nhiều việc làm và con người anh hùng.
Làng Thượng Xá của nhà báo Phan Quang - nơi lập chi bộ cộng sản đầu tiên vào cuối năm 1930, đã trụ vững trong mưa bom bão đạn qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, trở thành một trong ba xã đầu tiên của tỉnh Bình Trị Thiên khói lửa, sau năm 1975 được đón danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân đầu tiên. Quê hương luôn đau đáu trong ông, và thật sự là tiếng gọi lay thức tâm hồn ông, trở thành nguồn động lực tinh thần vô giá, giúp ông có những tác phẩm để đời. Tôi bị cuốn hút khi đọc các bài “Từ tiếng mõ buồn đến bếp lửa hồng”, “Mười bốn ngày đêm nơi tuyến lửa”, “Đôi bờ ngăn cách”… Đấy là những bài ông viết khi tôi chưa về nhận công tác tại Báo Nhân Dân (ông hơn tôi 17 tuổi). Song, điều kỳ lạ là, hàng loạt những bài tiếp theo ở tập này đề cập các chủ đề cụ thể, với những sự kiện ở các địa danh cụ thể, mà lúc đó, với tư cách là phóng viên báo Đảng, tôi được Ban Biên tập cử đến những địa danh mà ông từng qua.
Nhà báo Phan Quang viết nhiều trang phóng sự khi hành trình dọc dài đất nước, từ con đường Khâm Thiên trong 12 ngày đêm máy bay B52 hủy diệt Hà Nội vào cuối tháng 12-1972, chỉ tính một đêm, có hơn 300 người vô tội thiệt mạng, hàng trăm người khác bị thương. Rời Thủ đô, ông vào Quảng Bình, đường 20, cửa ngõ huyết mạch của tuyến đường Trường Sơn huyền thoại. Đến tháng 3- 1975, ông lần lượt qua Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Nha Trang, Sài Gòn đang bừng bừng khí thế quét sạch ngoại xâm, non sông từ nay liền dải. Những cuộc gặp mặt đầy nước mắt sau 20 năm chia ly của không ít gia đình cũng như niềm hân hoan của cả dân tộc được hưởng không khí tự do, độc lập, được ông miêu tả góc cạnh, chiều sâu với cái nhìn nhân văn và niềm lạc quan cách mạng. Tiếp đó là những ngày ông xuống đồng bằng Nam bộ viết loạt phóng sự dài kỳ, trong đó có bài về vùng đất mũi Năm Căn, với nhiều tư liệu quý giá về nơi đầu sóng ngọn gió của “Nam Bộ - Thành đồng Tổ quốc” trong cuộc chiến đấu giữ trọn cương vực phía Nam đất nước. Khi đọc các bài “Phố Khâm Thiên và Điện Biên Phủ trên không”, “Nơi đây đất đỏ lòng vàng”, “Tháng ba kỳ diệu”, “Về với sông Hàn”, “Lần đầu tôi gặp Sài Gòn”, “Nổi dậy ở Phú Tân Sơn”, “Nơi đây vừa lạ lại vừa quen”…, tôi cảm phục tầm nhìn của ông cùng nghệ thuật khai thác tư liệu và cách diễn đạt nhẹ nhàng, khéo léo, gây dấu ấn sâu đậm từ mỗi bài viết. Có lẽ vì thế, cho đến hôm nay, những câu chuyện tưởng xưa cũ trong tập hồi ký này, vẫn cuồn cuộn sức sống, vẫn hấp dẫn thế hệ hậu sinh chúng tôi. Mặc dù tôi cũng như một số người làm báo từng viết những bài về đường Trường Sơn huyền thoại, về Sài Gòn chuyển mình sau giải phóng, vùng đất Năm Căn, rẻo đất tột cùng của Tổ quốc trong những ngày hướng về Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 4 - Đại hội đầu tiên khi nước nhà thống nhất, diễn ra vào tháng 12-1976 tại Thủ đô Hà Nội…
Nhà thơ Chế Lan Viên khi đọc lại những bài viết của nhà văn Đoàn Giỏi đã nhận xét: “Sau ba mươi năm, hai mươi năm, mười lăm năm, nhiều bài của anh đọc lại vẫn “chịu” được… Năm Căn và hàng trăm bà má khác, tôi đã gặp rồi, thế sao đọc các bài văn kia, tôi vẫn xúc động. Có gì ở đằng sau các chất liệu kia… vừa là nó, vừa không phải nó. Cái gì vậy? Tôi muốn nói đó là tâm hồn, đó là tấm lòng, đó là sự xúc động chân thành của tác giả. Cái đó giúp cho chất liệu đã qua mà không chìm, không tan rã trong thời gian…”. Vẫn biết, mọi sự so sánh đều khập khiễng, nhưng với 15 bài trong tập hồi ký này, thì nhận xét của Chế Lan Viên về Đoàn Giỏi, khá trùng hợp với suy nghĩ của tôi khi nghĩ về giá trị lâu bền của nhiều tác phẩm báo chí, văn học của nhà báo, nhà văn lão thành Phan Quang để lại cho đời.
