Xác minh đúng, đánh giá đầy đủ chứng cứ và tăng cường đối thoại nhằm nâng cao chất lượng giải quyết khiếu nại về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Khiếu nại về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là lĩnh vực phức tạp, liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất và tiến độ giải phóng mặt bằng. Từ thực tiễn xác minh, giải quyết khiếu nại của công dân trên địa bàn Hải Phòng cho thấy, chất lượng xác minh có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng giải quyết vụ việc.
Để nâng cao hiệu quả công tác này, cần tập trung vào 3 yêu cầu: xác định đúng nội dung khiếu nại; xác minh khách quan, toàn diện trên cơ sở chứng cứ và pháp luật; gắn xác minh với đối thoại, chủ động phòng ngừa khiếu nại lần hai.
Một khiếu nại về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thường không chỉ liên quan đến một vấn đề đơn lẻ. Yêu cầu về bồi thường có thể gắn với nguồn gốc, quá trình sử dụng đất, diện tích, loại đất, tài sản trên đất, từ đó liên quan đến điều kiện được bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư.
Đặc biệt, với những trường hợp sử dụng đất qua nhiều thời kỳ, hồ sơ quản lý đất đai được lập ở các thời điểm khác nhau, giữa hồ sơ của cơ quan nhà nước và tài liệu do người dân cung cấp có thể xuất hiện sự khác biệt. Vì vậy, việc xác minh không thể chỉ dừng ở kiểm tra hồ sơ mà phải làm rõ sự thật khách quan, giá trị chứng minh của từng tài liệu và quy định pháp luật áp dụng tại từng thời điểm.
Pháp luật về khiếu nại hiện hành đặt ra yêu cầu xác minh khách quan, chính xác và trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền trong quá trình giải quyết. Luật số 136/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Trong lĩnh vực đất đai, Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành, trong đó có Nghị định 88/2024/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, là cơ sở pháp lý quan trọng để thực hiện chính sách này.
Tại Hải Phòng, chính sách tiếp tục được cụ thể hóa phù hợp với yêu cầu quản lý thực tiễn của thành phố.
Từ thực tiễn giải quyết các vụ việc có nhiều nội dung, nhiều hộ dân và quá trình sử dụng đất phức tạp, có thể thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là giải quyết đúng quy trình mà phải đúng bản chất, đúng chứng cứ và đúng pháp luật.
Trước hết, cần xác định đúng và đầy đủ nội dung khiếu nại. Người dân thường trình bày vụ việc từ góc độ quyền lợi của mình, trong khi cơ quan giải quyết phải xem xét dưới góc độ pháp lý. Vì vậy, cần làm rõ người dân khiếu nại vấn đề gì, yêu cầu cụ thể nào và vấn đề pháp lý nào cần giải quyết.
Đối với khiếu nại về thu hồi đất, cần phân định rõ các nội dung liên quan đến quyết định thu hồi, nguồn gốc và quá trình sử dụng đất, diện tích, loại đất, tài sản trên đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và trình tự, thủ tục thực hiện.
Với vụ việc liên quan nhiều hộ dân, không nên giải quyết theo một “mẫu số chung”. Mỗi hộ có thể có nguồn gốc, quá trình sử dụng, hồ sơ và tình trạng pháp lý khác nhau. Xác định đúng từng nội dung là tiền đề để xác minh đúng và tránh bỏ sót yêu cầu chính đáng của công dân.
Xác minh là khâu trung tâm của quá trình giải quyết khiếu nại. Một kết luận có sức thuyết phục phải được hình thành trên 3 yếu tố: sự kiện thực tế, chứng cứ chứng minh và quy định pháp luật điều chỉnh.
Đối với đất đai, cần kiểm chứng giữa hồ sơ quản lý nhà nước, tài liệu do người dân cung cấp, hiện trạng sử dụng đất và các nguồn thông tin liên quan. Khi tài liệu không thống nhất, phải làm rõ thời điểm hình thành, nguồn gốc, giá trị chứng minh và nguyên nhân của sự khác biệt.
Đặc biệt, cần xác định đúng thời điểm áp dụng pháp luật. Với đất sử dụng qua nhiều thời kỳ, phải làm rõ quá trình hình thành, biến động của quyền sử dụng đất và thời điểm phát sinh các sự kiện pháp lý để xác định quy định tương ứng. Không nên lấy quy định hiện hành áp dụng máy móc cho toàn bộ quá trình đã diễn ra trong các thời kỳ pháp luật khác nhau.
Thực chất của xác minh không phải là thu thập thật nhiều tài liệu mà là thu thập đúng tài liệu có khả năng chứng minh, kiểm chứng và đánh giá đúng giá trị của chứng cứ.
Cùng với xác minh, cần gắn chặt quá trình giải quyết với đối thoại. Đối thoại không chỉ là bước thông báo kết quả mà còn là một khâu kiểm chứng kết quả xác minh.
Qua đối thoại, cần xác định nội dung nào người dân thống nhất, nội dung nào chưa thống nhất, nguyên nhân của sự chưa thống nhất và có xuất hiện chứng cứ, tình tiết mới hay không.
Nếu người dân chưa đồng ý do chưa được xem xét một tài liệu hoặc chưa được giải thích đầy đủ căn cứ pháp luật thì cần tiếp tục làm rõ trước khi hoàn thiện quyết định giải quyết. Ngược lại, nếu căn cứ pháp lý đã rõ nhưng yêu cầu của người dân không thuộc phạm vi quyền lợi được pháp luật quy định thì cần giải thích cụ thể, thuyết phục.
Phòng ngừa khiếu nại lần hai vì vậy cần được thực hiện ngay trong quá trình giải quyết khiếu nại lần đầu, thay vì chờ phát sinh khiếu nại mới tiếp tục xác minh.
Cưỡng chế thu hồi đất là biện pháp được pháp luật quy định nhằm bảo đảm thực hiện quyết định thu hồi đất trong những trường hợp đủ điều kiện. Không thể đồng nhất mọi trường hợp cưỡng chế với việc giải quyết khiếu nại chưa tốt.
Tuy nhiên, nếu người dân chưa đồng thuận do cho rằng nguồn gốc đất, diện tích, loại đất, tài sản, mức bồi thường, hỗ trợ hoặc chính sách tái định cư chưa được xem xét, giải thích đầy đủ, chất lượng xác minh và giải quyết khiếu nại có ý nghĩa trực tiếp đối với việc tạo đồng thuận.
Mục tiêu của công tác giải quyết khiếu nại không phải là loại bỏ cưỡng chế trong mọi trường hợp, mà là hạn chế những trường hợp phải cưỡng chế do xác minh chưa đầy đủ, đánh giá chứng cứ chưa toàn diện hoặc giải thích pháp luật chưa thuyết phục.
Đối với các vụ việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phức tạp, cần chú trọng nghiên cứu lịch sử pháp lý của đất, thay vì chỉ xem xét hiện trạng tại thời điểm thu hồi. Đồng thời, cần thường xuyên cập nhật các quy định mới của Trung ương và thành phố Hải Phòng để bảo đảm việc tham mưu giải quyết thống nhất, đúng pháp luật.
Có thể khẳng định, chất lượng quyết định giải quyết khiếu nại phụ thuộc trước hết vào chất lượng xác minh. Một kết quả xác minh tốt phải trả lời được 3 câu hỏi: Công dân khiếu nại vấn đề gì? Sự thật khách quan của vấn đề đó như thế nào? Pháp luật quy định và áp dụng ra sao?
Thực hiện tốt các yêu cầu trên sẽ góp phần nâng cao chất lượng tham mưu, giải quyết khiếu nại, bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tăng cường đồng thuận trong giải phóng mặt bằng và hạn chế những trường hợp phải áp dụng biện pháp cưỡng chế do việc giải quyết khiếu nại chưa đầy đủ, chưa thuyết phục.
NGUYỄN TRỌNG NGHĨA, Trưởng Phòng Nghiệp vụ 5, Thanh tra thành phố Hải Phòng
.jpg "Hải Phòng bổ sung 27 dự án phải thu hồi đất")
