(HPĐT)- Tranh sơn mài từ lâu trở thành sản phẩm nghệ thuật truyền thống độc đáo của Việt Nam. Gần đây, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch phê duyệt Đề án xây dựng, quảng bá thương hiệu quốc gia “Nghệ thuật sơn mài Việt Nam” giai đoạn 2020 – 2030.
Họa sĩ Hiền Nguyễn bên bức tranh sơn mài nghệ thuật do mình sáng tác trưng bày tại triển lãm trong nước.
Từ nhận diện thương hiệu...
Nhắc đến sơn mài, chúng ta thường nghĩ ngay đến những tấm vóc đen bóng được mài khắc công phu bằng vỏ sò thô cứng cùng màu sơn then, sơn cánh gián sắc đậm. Nhưng với tranh sơn mài trên những nền chất liệu mới lạ, vẻ đẹp cứng nhắc, góc cạnh ấy bỗng trở nên mềm mại, uyển chuyển đến lạ thường.
Đề án thương hiệu quốc gia “Nghệ thuật Sơn mài Việt Nam” nhằm thúc đẩy sự phát triển của nghệ thuật sơn mài Việt Nam, góp phần phát triển thị trường văn hóa, đóng góp tăng trưởng kinh tế, đồng thời quảng bá đất nước, con người Việt Nam với bạn bè quốc tế qua các hoạt động giao lưu nghệ thuật, trao đổi tác phẩm, sản phẩm văn hóa. Qua đây để tôn vinh, khẳng định giá trị của sơn mài Việt Nam và bảo tồn nghệ thuật sơn mài truyền thống, đẩy mạnh sáng tạo từ chất liệu sơn mài.
Theo đó, trong giai đoạn 2020-2030, các bộ, ngành, địa phương tập trung xây dựng logo, bộ nhận diện “Nghệ thuật sơn mài Việt Nam”, bên cạnh đó ban hành quy trình chế tác, tiêu chuẩn nguyên vật liệu, tiêu chí nghệ thuật sơn mài. Đề án cũng yêu cầu quảng bá, giới thiệu mô hình phát triển vùng trồng cây sơn ở Phú Thọ; giới thiệu, phát triển sản phẩm thủ công mỹ nghệ sơn mài làng nghề Hạ Thái (Hà Nội), tổ chức liên hoan nghệ thuật sơn mài quốc tế; xuất bản sách giới thiệu nghệ thuật sơn mài Việt Nam; đặt hàng sáng tác tác phẩm, sản phẩm đạt chuẩn thương hiệu sơn mài Việt Nam...
Đáng chú ý, chúng ta thúc đẩy công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ về sáng tác, thể hiện tác phẩm, sản phẩm sơn mài đối với các họa sĩ, nghệ nhân; phối hợp các trường mỹ thuật, trường dạy nghề, cơ sở đào tạo nâng cao chất lượng và đổi mới chương trình đào tạo sáng tác bằng chất liệu sơn mài trong các trường đại học, cao đằng chuyên nghiệp về mỹ thuật theo hướng giữ gìn, phát huy truyền thống nghề sơn và tiếp cận cộng nghệ mới trong khu vực và quốc tế để phát triển các sản phẩm, tác phẩm sơn mài... Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp kinh phí để Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm phối hợp các ngành, cơ quan, đơn vị, tổ chức, địa phương thực hiện đề án.
... đến sáng tạo để nâng tầm
Họa sĩ Tô Ngọc Vân từng khẳng định: “Màu sắc sơn mài đằm thắm, sắc nhị âm vang sâu rộng, rung tới tận đáy lòng người xem. Không một màu đỏ nào đứng cạnh màu son của sơn mài mà không bị tái nhợt. Chưa thấy một màu đen nào đặt cạnh màu đen của sơn mài mà không bị bạc và trơ”. Thời gian qua, không ít giới làm nghề có những cách làm hiệu quả cao để bảo tồn, phát triển nghệ thuật sơn mài.
Đó là họa sĩ Nguyễn Thanh Tịnh khi anh nghĩ ra chất liệu mới bền lâu hơn và cũng lạ đời hơn là quả bầu khô. Khi còn là sinh viên Trường đại học Mỹ thuật, họa sĩ Nguyễn Thanh Tịnh từng có thời gian thực tập vẽ tranh ở Tây Nguyên nên hiểu rõ những trái bầu khô trải qua sương gió vùng cao có thể chịu được thời tiết khắc nghiệt, bền bỉ qua thời gian. Thêm vào đó, quả bầu vốn lồi lõm nên về lâu dài không lo sợ bị cong, vênh như nền vóc đen truyền thống. Nghĩ là làm, cùng với những người bạn, anh thử nghiệm chất liệu độc đáo này vào tranh sơn mài.
Vẫn là những chất liệu màu truyền thống của nghề sơn mài, nhưng khi thể hiện trên vật dụng quen thuộc của đồng bào dân tộc, nét vẽ như được bay bổng, uốn lượn theo từng đường cong khúc khuỷu của quả bầu. Điều đó ghi dấu ấn sáng tạo rất riêng của người nghệ sĩ khi thổi hồn vào bức tranh sự sống động và thanh thoát khó tìm thấy ở những tác phẩm trên nền vóc bình thường. Bên cạnh đó, mỗi quả bầu lại có hình dáng, kích thước khác nhau nên người họa sĩ phải sáng tạo không ngừng để tìm ra hình vẽ phù hợp, dàn trải được trên nền cong lồi lõm của quả bầu. Đây thật sự là thử thách đối với người thực hiện, bởi với nghệ thuật truyền thống như tranh sơn mài thì người nghệ sĩ phải thật tinh tế và tỉ mỉ vì sự cách tân không hợp lý có thể làm mất đi vẻ đẹp vốn có của truyền thống. Tuy nhiên, với tâm huyết dành cho tranh sơn mài, anh thể nghiệm thành công ý tưởng “không giống ai” của mình.
Bên cạnh đó là nữ họa sĩ Hiền Nguyễn, với gần 20 năm theo đuổi và dấn thân cùng dòng tranh sơn mài nghệ thuật. Nữ họa sĩ tham gia nhiều triển lãm mỹ thuật, triển lãm nhóm trong nước và quốc tế, có nhiều tác phẩm thuộc bộ sưu tập tư nhân trong và ngoài nước. Đặc biệt, ngoài việc người sáng tác tranh sơn mài truyền thống trên bề mặt gỗ, Hiền Nguyễn còn thực hiện tranh sơn mài trên vải. Với những cách làm ấy, họa sĩ Hiền Nguyễn cùng Nguyễn Thanh Tịnh góp phần tạo sức sống cho sơn mài trong dòng chảy nghệ thuật đương đại, thúc đẩy sơn mài Việt Nam bước ra thế giới, chứng minh khả năng biểu đạt, ứng dụng rộng rãi của nghệ thuật sơn mài nước nhà./.
Khôi Nguyên
