Nghệ sĩ mang trái tim người lính

NSƯT Hà Vy

Từ cô bé Thủy Nguyên mê ca hát...

Gặp gỡ người con của miền đất nơi chân sóng Thủy Nguyên vào một ngày hè, tôi bị chị cuốn hút bằng sự hồn hậu, nhiệt tình và tràn ngập tinh thần lạc quan, yêu đời của một nghệ sĩ – chiến sĩ, từng “lấy núi đồi làm sân khấu, lấy lửa nhiệt tình làm ánh sáng”. Gần 50 năm hoạt động nghệ thuật, người nghệ sĩ ấy luôn mang trong mình ngọn lửa nghề chưa bao giờ nguội lạnh.

Sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng, tuổi thơ của cô bé Hà Vy gắn với miền quê Thiên Hương bên bờ Bắc sông Cấm, với bát ngát lúa vàng và cây trái bốn mùa xanh. Chính miền đất lành trái ngọt ấy nuôi dưỡng tâm hồn cô bé Hà Vy  theo lời ru của bà, của mẹ, theo làn điệu đúm và bảng lảng khúc ca trù của vùng đất cổ Thủy Nguyên. Sớm bộc lộ năng khiếu nghệ thuật khi hát véo von cả lúc trông em, hay khi dẻo tay cấy lúa, Hà Vy được cha mẹ ủng hộ,  khích lệ tham gia các hoạt động văn nghệ địa phương và đạt được những thành tích nho nhỏ.

Gần 50 năm hoạt động nghệ thuật, nhìn lại , NSƯT Hà Vy coi cơ duyên đưa chị đến với nghề hát là  “nghề chọn người”. Năm 1973, khi vừa xong phần biểu diễn của mình trong một chương trình hội nghị của xã, Hà Vy được đưa đến gặp một người mặc quân phục. Đó là NSND Lê Đóa, khi ấy là Phó đoàn nghệ thuật Công an nhân dân vũ trang, nay là Đoàn văn công Bộ đội Biên phòng. Ông ân cần hỏi thăm việc học văn hóa, rồi học hát của Hà Vy, và ngỏ ý muốn tuyển chọn “cô bé nhà quê mê ca hát” về đoàn để theo đuổi nghệ thuật chuyên nghiệp.

Năng khiếu trời phú cộng với niềm háo hức hăng say, ham học hỏi, Hà Vy trở thành ca sĩ của Đoàn nghệ thuật Bộ đội Biên phòng. Ít ai biết rằng, bên cạnh giọng hát đẹp, Hà Vy còn từng đóng kịch, hát chèo, bởi được phát hiện là có nhiều sở trường khác ngoài hát. Đặc biệt, chị ghi dấu ấn với giọng thơ truyền cảm, được đào tạo bài bản về ngâm thơ với tư cách là học trò duy nhất được NSND Trần Thị Tuyết chỉ bảo, truyền nghề. Mãi nhiều năm sau này, nhắc tới những cái tên gắn liền với nghệ thuật ngâm thơ, tên tuổi của Hà Vy luôn được nhớ đến, cùng với những bậc thầy Trần Thị Tuyết, Linh Nhâm, với nhiều năm giọng thơ vang lên trong những chương trình thơ Tết, giao thừa, CLB người yêu thơ trên sóng phát thanh, truyền hình Việt Nam.

... đến giọng hát dân gian đầy màu sắc

Hồi tưởng lại đầy xúc động, chị kể tôi nghe về hành trình học ca trù từ NSND Quách Thị Hồ, nghệ nhân Nguyễn Thị Mùi (Lỗ Khê, Đông Anh), học hát xẩm theo NSƯT Nguyễn Thị Phúc. Những làn điệu  khó nhất của loại hình di sản truyền miệng, người nghệ sĩ chỉ đam mê thôi không đủ, mà muốn học được phải có sự nhẫn nại, bền bỉ. Hà Vy là học trò ngoài dòng họ đầu tiên mà NSND, nghệ nhân Quách Thị Hồ nhận dạy cho những làn điệu ca trù quý, coi như con cháu trong nhà. Dẫu sau này không trở thành ca nương chuyên nghiệp, nhưng giọng ca trù của Hà Vy kịp lưu lại trong một ấn bản âm nhạc quý giá được thu âm tại Nhà hát thính phòng Paris, với tư cách là thành viên của giáo phường ca trù Thái Hà.

Hà Vy bảo chị thuộc lớp nghệ sĩ sinh ra trong thời kỳ gian khó, chứng kiến đất nước oằn mình trải qua hai cuộc chiến tranh đầy đau thương và gian nan, bởi vậy nên hình như người làm nghệ thuật cũng được tôi rèn bản lĩnh vững vàng và phẩm chất lăn xả, không ngại khó ngại khổ, thậm chí “đổ mồ hôi, sôi nước mắt” để đạt tới những giá trị nghệ thuật ở tầm cao. Chị đặc biệt xuất thần khi trình diễn những ca khúc âm hưởng dân gian các dân tộc, với những nốt luyến láy, biểu cảm tinh tế, “ra chất” dân tộc ấy. Có thể kể đến “Người Nùng ơn Bác” (Dân ca Nùng Việt Bắc, năm 1987), “Tát nước đêm trăng” (dân ca Chăm Nam Bộ, năm 1990), “Liên khúc hát ru” (1995)…- những bài hát gắn liền với tên tuổi của chị. Góp nhặt những kỹ năng và sáng tạo trong thể hiện, những năm 1990, 2000, Hà Vy trở thành cái tên xuất hiện thường xuyên trên làn sóng Đài Truyền hình Việt Nam với những ca khúc dân gian.

“Văn công sao xanh”

Kể tôi nghe những tháng ngày vượt qua đèo cao, vực thẳm, mưa nguồn, suối lũ, ngày đêm xuyên rừng đến các bản làng, NSƯT Hà Vy rưng rưng sống lại một khoảng ký ức tươi xanh và đầy tự hào. Đời lính của chị, thứ “lãi” nhất, nhưng cũng vất vả nhất, hy sinh nhất trong nghề, chính là những chuyến đi dọc dài đất nước. Chương trình biểu diễn của đoàn cứ dài theo đường chiến trận, theo bước chân của các chiến sĩ biên phòng đến những vùng biên cương xa xôi, hẻo lánh. Trong những đêm đuốc sáng bìa rừng, bà con các dân tộc vừa xem múa hát vừa nhìn đôi phù hiệu màu xanh trên ve áo của diễn viên đã trìu mến gọi chị là “Văn công sao xanh”.

Bước chân in dấu mấy lần cả vòng cung Tây Bắc. Những A Pa Chải (Điện Biên), Mèo Vạc, Đồng văn, Lũng Cú, Hoàng Su Phì (Hà Giang), đất mũi - Cà Mau  Cô Tô, Bạch Long Vĩ hay nơi Trường Sa hải đảo thân yêu của Tổ quốc đều đã từng qua. Trong ký ức của Hà Vy, những phút giây không thể nào quên trong cuộc đời hoạt động nghệ thuật, là những buổi diễn cơ động ngay tại giao thông hào hay trong hang núi sâu, hát cho bộ đội nghe dẫu biết có thể hy sinh bất cứ lúc nào. Từ cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam, đến chiến tranh biên giới phía Bắc năm 1979, nhiều chiến trường đã in dấu chân Hà Vy - Tuấn Bình, người đồng đội, cũng là bạn đời của chị. Hai vợ chồng nghệ sĩ - chiến sĩ cứ rong ruổi qua các chiến trường, tiếng hát cất lên ngay dưới tầm đạn pháo, vừa hát vừa nghe súng bắn tỉa của bọn Phun rô...

Tiếng hát Hà Vy gắn liền với những bài ca viết về biên giới : “Màu hoa đỏ”, "Lời ru đêm biên cương" , “Hoa sim biên giới”, “Chiều biên giới”, “Hát về anh, người chiến sĩ biên cương”… Và cũng chính hai tiếng biên cương mà chị gắn bó cả tuổi thanh xuân ấy cũng chứng kiến sự hy sinh khó lòng đong đếm của một nữ nghệ sĩ, ca sĩ, nhưng đồng thời cũng còn là người mẹ của hai cô con gái nhỏ. Hai vợ chồng đều là văn công, đi biểu diễn làm nhiệm vụ chính trị, phải mang con theo, ăn cơm lính, ngủ doanh trại. Có những chuyến công tác kéo dài 3-4 tháng trời, anh chị phải gửi con nhờ bạn nuôi hộ để hai vợ chồng lên đường phục vụ các chiến sĩ vùng biên cương xa xôi hẻo lánh… Những hy sinh như thế sau này luôn hiện diện trong câu chuyện chị kể cho các con nghe, như những bài học về sự gian khổ, nhưng rất đỗi tự hào./.