(HPĐT)- Ngày nay, chúng ta được xem những đoạn phim về Bác Hồ chân thực và xúc động trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Đó là hình ảnh Bác vác cành cây vừa đi đường vừa phơi quần áo, Bác ngồi câu cá bên bờ suối, Bác cưỡi ngựa đi kháng chiến, Bác Hồ đánh bóng chuyền cùng các chiến sĩ trong rừng Việt Bắc, Bác Hồ luyện võ thuật… và những hình ảnh chính thức về Bác, về các đồng chí lãnh đạo Trung ương tại Đại hội 2 của Đảng (năm 1951)… Những thước phim này vô cùng sinh động và ít ỏi về hình ảnh Bác trong những ngày kháng chiến khó khăn, gian khổ.
Nhà quay phim Nguyễn Thế Đoàn tác nghiệp (bìa phải). (Ảnh tư liệu: baoangiang.com.vn)
Những thước phim tư liệu đó do nhà quay phim Nguyễn Thế Đoàn (1911-2009) ghi được trong điều kiện máy quay phim thuở nghèo nàn, bối cảnh quay phim trong rừng, bên suối, có lúc âm u, thiếu ánh sáng, phim đen trắng ít ỏi, điều kiện in tráng không có… Khó khăn là vậy, nếu không có sự cần cù, trách nhiệm và khả năng thích ứng linh hoạt, thông minh thì những hình ảnh đó khó mà có được cho chúng ta ngày nay.
Câu chuyện được biết đến, đó là khoảng thời gian cuối năm 1950, nhà quay phim Nguyễn Thế Đoàn, từ Nam bộ được điều động ra Việt Bắc phục vụ kháng chiến. Trong đó có yêu cầu rất cụ thể là ghi được những hình ảnh hoạt động của Bác Hồ kính yêu để đem về miền Nam phục vụ. Vì ngày ấy, đồng bào và chiến sĩ miền Nam chỉ được nhìn thấy Bác qua một vài bức ảnh đen trắng, Bác gầy gò, khắc khổ... Hình ảnh hoạt động của Bác sẽ có giá trị động viên rất lớn tinh thần và tình cảm của mọi người trong cuộc kháng chiến giải phóng miền Nam. Ông được bố trí đi từ Nam bộ qua Campuchia, sang Thái Lan rồi sang Trung Quốc và về Việt Bắc. Khi ra Việt Bắc, nhà quay phim Nguyễn Thế Đoàn được giao dùng loại máy quay phim 16 ly, đen trắng ...
Ông cùng một vài văn nghệ sĩ như nhà nhiếp ảnh Lê Minh Hiền, Đinh Đăng Định, họa sĩ Diệp Minh Châu… được đi theo Bác để ghi chép, lưu lại những hình ảnh về Người. Ông quay được 50 cuốn phim, trong đó có nhiều hình ảnh sinh hoạt của Bác rất đời thường. Cùng với những hình ảnh về Đại hội 2 của Đảng, ông được đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư của Đảng giao đi cùng nhà nhiếp ảnh Lê Minh Hiền sang Trung Quốc để nhờ in tráng phim. Khi sang đến Trung Quốc, ông định nhờ các bạn nghề Trung Quốc xử lý giúp 50 cuốn phim này. Lúc đó Trung Quốc có điều kiện in tráng phim khá thuận lợi và sản xuất theo quy trình bài bản. Chợt nhớ ra những thước phim này, hầu hết ông đã quay trong khi nguồn sáng thiếu và rất khác nhau, không thể đưa in tráng đồng loạt theo quy trình được. Ông vội xincác bạn nghề thuốc in tráng và tự xử lý thủ công, thử từng đoạn cho hiện hình… Sau hàng tháng trời mày mò, cặm cụi in tráng phim, sau cùng những thước phim đó lần lượt hiện lên và thực sự được “cứu” trước nguy cơ in tráng đồng loạt. Và việc đó đã thành công.
Từ cuối năm 1952, ông được cử trở lại miền Nam cùng một số đồng chí khác. Trong khoảng thời gian gần một năm trời, ông cùng các đồng chí vừa đi, vừa chiếu phim, trưng bày hình ảnh phục vụ cán bộ, chiến sĩ và đồng bào. Ông đã đóng góp những thước phim và hình ảnh vô giá về Bác Hồ đầy chân thực và sinh động, đem đến những tình cảm mến yêu, xúc động về tấm gương giản dị mà vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh tới đông đảo cán bộ, chiến sĩ và đồng bào. Chính những thước phim này trở thành tư liệu quan trọng cho các nhà làm phim sau này dựng nên phim tư liệu "Hồ Chí Minh - Chân dung một con người".
Nhà quay phim Nguyễn Thế Đoàn quê ở An Giang. Ông say mê nhiếp ảnh từ năm 18 tuổi, từng đi học nghề ở Campuchia. Vừa học nghề vừa tham gia phong trào yêu nước và được kết nạp Đảng ngay từ giữa năm 1930. Năm 1947, ông còn mở lớp dạy nhiếp ảnh dành cho bộ đội. Trong những năm kháng chiến chống Pháp ở Nam bộ, ông từng quay phim về trận Mộc Hóa, Trà Vinh, có sáng kiến tạo buồng tối, in tráng và chiếu phim phục vụ kháng chiến. Sau năm 1954, ông có nhiều lần ra Bắc, vào Nam để hoạt động, được tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Nhì. Ông là nhà quay phim lớp đầu, có công lao lớn về điện ảnh kháng chiến trong sự nghiệp điện ảnh Việt Nam./.
Họa sĩ Hà Huy Chương
