Nguyên tắc đồng thuận trong ASEAN

Các thành viên ASEAN ngày càng đồng thuận trong nhiều vấn đề quan trọng của khối. Ảnh AFP

Có thể nói, đồng thuận, đoàn kết là nội dung cốt lõi trong “phương cách ASEAN” và “phương cách ASEAN” lại là giá trị cốt lõi và tạo ra bản sắc riêng của ASEAN. Bên cạnh đó, để bảo đảm sự tôn trọng của các nước lớn ngoài khu vực, ASEAN xây dựng thành công hàng loạt cơ chế để can dự với các nước lớn theo hướng có lợi cho ASEAN và chuyển hóa thành công các giá trị cốt lõi, các nguyên tắc và chuẩn mực cơ bản trong quan hệ quốc tế, được các nước lớn và thế giới thừa nhận rộng rãi, thành các giá trị cốt lõi của Hiệp hội, như tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp công việc nội bộ của các quốc gia, giải quyết hòa bình các tranh chấp trong khu vực…

Nhìn lại 50 năm qua, mặt tích cực của nguyên tắc đồng thuận là ở chỗ nó giúp ASEAN bảo đảm sự đoàn kết nội khối trước các vấn đề then chốt, có tính sống còn của Hiệp hội, bảo đảm sự bình đẳng cả về quyền lợi và trách nhiệm, bảo đảm tất cả các thành viên cảm thấy được tham vấn, và thoải mái trong các quá trình ra quyết sách và không bỏ rơi bất kỳ ai. Tuy nhiên, nguyên tắc đồng thuận chỉ phát huy tác dụng khi số lượng các thành viên ở mức vừa phải, các vấn đề mà ASEAN gặp phải trong hơn 20 năm đầu chưa quá phức tạp, sự khác biệt về lợi ích, quan điểm giữa các thành viên chưa quá lớn, và sự can dự, tác động của các nước lớn ngoài khu vực chưa mang tính chia rẽ sâu sắc như hiện nay.

Tình hình biến đổi và yêu cầu điều chỉnh

Từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay, khi ASEAN dần thoát khỏi sự ràng buộc của yếu tố ý thức hệ và chuyển dần sang tập trung phát triển kinh tế, nguyên tắc đồng thuận cũng dần bộc lộ những hạn chế. Về an ninh – chính trị, ASEAN dần bộc lộ sự chia rẽ trên nhiều vấn đề như không có quan điểm và chính sách chung trong cuộc chiến chống khủng bố, không xây dựng đồng thuận trong nhiều vấn đề quan trọng và nhạy cảm ở khu vực như vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên, vấn đề Biển Đông… Sự khác biệt về lợi ích, sự tương tác và tác động đa chiều ở những mức độ khác nhau của các nước lớn vào nhiều vấn đề khu vực đã gây ra những khó khăn cho việc định hình một quan điểm chung của ASEAN về các vấn đề an ninh khu vực, đặc biệt là về vấn đề tranh chấp Biển Đông. Nguyên tắc đồng thuận cũng làm cho quá trình tham vấn kéo dài và tạo ra sự khó xử giữa các thành viên…

Trong bối cảnh đó, những năm gần đây, một số ý kiến cho rằng đã đến lúc ASEAN cần xem xét lại các nguyên tắc hoạt động cơ bản của mình, trong đó có việc sửa đổi nguyên tắc đồng thuận. Tuy nhiên, quan điểm của các thành viên ASEAN hiện rất khác nhau, đặc biệt giữa vấn đề nâng cao được hiệu quả hợp tác của ASEAN với việc bảo đảm sự cân bằng giữa lợi ích và trách nhiệm của các nước thành viên khi xem xét nguyên tắc này. Vì vậy, việc đạt được đồng thuận để sửa đổi nguyên tắc đồng thuận trong Hiến chương ASEAN là rất khó khả thi ở thời điểm hiện nay, nhất là khi giữa các nước ASEAN vẫn có những khác biệt to lớn về dân tộc, tôn giáo, văn hóa, hệ thống chính trị, giá trị, năng lực quản lý, khoảng cách phát triển… Mặt khác, việc xem xét lại cơ chế đồng thuận sẽ tác động tới lợi ích của từng thành viên ASEAN và không phải tất cả các nước đều đã sẵn sàng cho một sự thay đổi. Đến nay, giới chuyên gia, học giả khu vực đã đề xuất một số phương án như sau:

Một là, ASEAN có thể không nhất thiết phải thay đổi nguyên tắc đồng thuận, song, cần xem xét thiết lập các cơ chế bổ sung để cho phép một mức độ linh hoạt nhất định đối với nguyên tắc này, trước hết là trong những vấn đề ít nhạy cảm. ASEAN có thể quy định một danh mục cụ thể các vấn đề nhạy cảm, bắt buộc phải có đồng thuận, và một danh mục các vấn đề ít nhạy cảm, không nhất thiết phải có đồng thuận. Hoặc chuyển sang áp dụng song song cả hai nguyên tắc đồng thuận và nguyên tắc đa số (quá bán hoặc tuyệt đối).

Hai là, ASEAN có thể tính tới việc mở rộng áp dụng nguyên tắc “ASEAN-x” từ lĩnh vực kinh tế sang lĩnh vực an ninh-chính trị, nhưng cần quy định những ngoại lệ cụ thể.

Ba là, khoản 2, điều 20 của Hiến chương ASEAN quy định rõ “khi không đạt được đồng thuận, Hội nghị thượng đỉnh ASEAN sẽ đưa ra quyết định cụ thể”. Tuy nhiên, từ trước đến nay, ASEAN chưa bao giờ vận dụng điều khoản quy định này. ASEAN có thể phát huy vai trò của lãnh đạo cấp cao trong việc đưa ra các quyết sách cụ thể khi không có đồng thuận, nhất là đối với những vấn đề có tính cấp thiết, chiến lược, cần có quyết sách ở cấp cao.

Việc điều chỉnh nguyên tắc đồng thuận, dù ở mức độ nào đi nữa, cũng cần phải bảo đảm sự đoàn kết nội khối, sự linh hoạt, sức mạnh tập thể của ASEAN, khả năng thích nghi và năng lực xử lý quan hệ với các nước lớn ngoài khu vực. Việc điều chỉnh này có thể được làm riêng rẽ, nhưng cũng có thể được lồng ghép trong tiến trình cập nhật Hiến chương ASEAN… Việc cập nhật Hiến chương ASEAN, nhất là cập nhật cơ chế ra quyết định dựa trên đồng thuận sẽ là một tiến trình lâu dài nhưng là bước đi cần thiết để ASEAN tiếp tục thể hiện vai trò trung tâm trong các vấn đề khu vực.

TS TRẦN VIỆT THÁI

Phó Viện Trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược - Học viện Ngoại giao