Nhà thơ Mai Văn Phấn sinh năm 1955 tại huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình nhưng ông có thời gian dài sống, công tác tại thành phố Hải Phòng. Ông xuất bản nhiều tập thơ, 2 tập phê bình – tiểu luận và từng giành một số giải thưởng văn học trong và ngoài nước, trong đó có giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2010 và giải Văn học Cikada Thụy Điển 2017. Thơ của ông được dịch sang 24 ngôn ngữ. Ông cũng là nhà thơ có một số tập thơ lọt top bán chạy nhất trên trang web thương mại điện tử lớn nhất thế giới Amazon.com.
Viết phê bình, nhà thơ Mai Văn Phấn hướng tới tìm kiếm những tác giả có “không gian thơ” mới mẻ. “Ánh sáng” và “không gian khác” chính là những từ khóa trong các sách phê bình của ông. “Không gian thơ” của Mai Văn Phấn là không gian lập phương, đa chiều, đa điểm nhìn... “Ánh sáng” chính là nhãn tự mà Mai Văn Phấn sử dụng để bước vào khám phá “không gian thơ” của các tác giả Việt Nam sáng tác sau 1986 và một số tác giả đương đại nước ngoài tiêu biểu. Với nhà thơ Mai Văn Phấn, “ánh sáng” chính là vẻ đẹp trong “không gian thơ” của các nhà thơ cách tân. Bằng hai cuốn phê bình và tiểu luận, Mai Văn Phấn giúp người đọc nhận diện được thế nào là thơ cách tân đích thực. Ông đưa cho bạn đọc mật khẩu để có thể tự giải mã thơ cách tân, giúp họ biết cách cảm thụ và thấy được cái mới, cái hay của dòng thơ này.
Mai Văn Phấn đề cao ngôn ngữ thơ tối giản vì đó là “một trong những xu hướng của nghệ thuật đương đại”; ông cổ xúy những câu thơ hạn chế tính từ, thán từ, sử dụng nhiều động từ vì điều đó sẽ: “đẩy các chuyển động của thi ảnh đi nhanh hơn”… Với Mai Văn Phấn, thơ hiện đại có kết cấu đa tầng, chuyển động đa phương chiều, nhưng phải bám rễ vào truyền thống mang căn tính Việt, “có cấu tứ giản dị mang cảm thức thơ truyền thống trong không gian đa tầng, hiện đại”. Đó là “những câu thơ có các kết nối đa tuyến tính trong nguồn mạch cảm xúc truyền thống” mang âm hưởng đồng dao, khẩu ngữ dân gian, hoặc gợi nhớ đến cách kể có dấu ấn như truyện cổ tích trong thơ của các nhà thơ Việt Nam: Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Bình Phương, Giáng Vân, Nguyễn Đức Tùng, Lê Vĩnh Tài, Nguyễn Thị Hải…
Ông không cực đoan cho rằng, cách tân thơ là phải thoát khỏi các thể thơ truyền thống cũ kỹ mà ngược lại, ông trân trọng bình thơ của các tác giả Việt viết nhiều về lục bát như: Đồng Đức Bốn, Đỗ Trọng Khơi, Trần Xuân Trường, Nguyễn Thị Thùy Linh, Nguyễn Thị Thúy Ngoan… Ông cho rằng "dòng ánh sáng trong thơ", cái mới của những nhà thơ này là đã “làm phục sinh nét đẹp cổ xưa của thôn làng Việt vùng châu thổ sông Hồng, để chúng trở nên huyền hoặc hơn xưa, mới lạ hơn xưa”...
Cách viết phê bình của nhà thơ Mai Văn Phấn khá đa dạng, phong phú. Bên cạnh những bài viết bàn sâu về thi pháp, ông còn hướng tới những tác phẩm, tác giả có trách nhiệm với cộng đồng, xã hội, trách nhiệm với hành tinh - ngôi nhà chung của tất cả chúng ta. Chúng ta đều biết rằng: “Im lặng trước cái ác cũng là đồng lõa với cái ác”. Thế nên, Mai Văn Phấn đã không im lặng, ông đánh giá cao những tác giả có trách nhiệm công dân. Chẳng hạn, thơ Thi Hoàng (thành phố Hải Phòng) đã “phản ánh những góc khuất của đời sống thời hậu chiến”; thơ Gjekë Marinaj (nước Mỹ) “gióng lên tiếng chuông báo động về cái ác, sự bất công, mất nhân tính trong xã hội loài người, về bọn ăn thịt người mọc vuốt và biến hình thành dã thú”; thơ của Lê Vĩnh Tài (tỉnh Đắk Lắk) nói được “những biến động tiêu cực khôn lường của đời sống đương thời”.
Về phong cách phê bình, nhà thơ Mai Văn Phấn nhận thức rằng: “Đi tìm một bài thơ hay toàn diện, hay trong mọi thời đại, hay với mọi người là chuyện mò kim đáy biển”. Phê bình của Mai Văn Phấn là lối “phê bình nghệ sĩ”, “phê bình trực cảm”, nhưng được soi sáng bởi lý thuyết cập nhật. Ông đặc biệt thích dùng cách so sánh hình tượng (khi diễn giải, phân tích hay đưa ra một nhận định) trong tất cả các bài phê bình.
Cách đặt nhan đề bài phê bình của Mai Văn Phấn cũng rất… thơ. Ông thường lấy một từ khóa của tập thơ làm tiêu đề bài viết. Chẳng hạn khi viết về tập thơ “Miền hương thức” thì nhan đề bài viết của ông là “Thức với miền hương” hoặc với tập thơ “Giấc mơ của bàn tay” thì tên bài viết của ông là: “Bàn tay đính đầy trăng”… Bằng cách đặt tiêu đề này, Mai Văn Phấn như dẫn người đọc vào ngôi nhà của ông bằng trực cảm, linh cảm của người đồng sáng tạo với tác giả thơ, với bạn đọc thơ.
Mai Văn Phấn không chỉ thành công trong sáng tác thơ, mà ông còn dần khẳng định mình trong tư cách nhà phê bình có dấu ấn riêng. Ông là người luôn tâm huyết đổi mới thơ nhưng cũng đề cao vẻ đẹp của thơ có sự kết hợp nhuần nhị giữa hiện đại và truyền thống mang căn tính văn hóa dân tộc. Thông qua hai cuốn sách phê bình, tiểu luận, bạn đọc được hiểu thêm về thơ và người thơ Mai Văn Phấn. Với ông, viết phê bình, bàn luận về nghệ thuật thơ, trước hết, để hoàn thiện mình, tựa như nói về chính mình, về những khát vọng cách tân thơ của thế hệ ông, thế hệ đang làm giàu có thêm thơ đương đại và đưa văn học Việt Nam hòa nhập với thế giới.
PGS.TS Hoàng Kim Ngọc
