Sinh ngày 2-2 -1917, trên mảnh đất Phước Hòa (Bình Định), lớn lên từ vùng biển Quy Nhơn, Xuân Diệu tốt nghiệp tú tài, đi dạy học tư và làm viên chức, sau đó ra Hà Nội sống bằng nghề viết văn. Ông từng là thành viên của Tự Lực Văn Đoàn (1938-1940) do nhà văn Nhất Linh làm chủ soái. Ông viết báo, làm thơ, rất được bạn đọc trẻ tuổi mến yêu, được biết đến như là một nhà thơ lãng mạn trữ tình, cũng được coi là một trong những chủ soái của phong trào "Thơ Mới".
Hai tập Thơ thơ và Gửi hương cho gió được giới văn học xem như là hai kiệt tác của ông ca ngợi tình yêu, ca ngợi sự sống, niềm vui và đam mê sống. Với bút pháp tài hoa, Xuân Diệu ca ngợi tuổi trẻ, mùa xuân, thiên nhiên là cái nôi của tình yêu. Ông cảm nhận sâu sắc đến đau đớn sự mong manh của đời người cũng như lòng khát khao vĩnh cửu... tất cả đã được diễn tả bằng những câu thơ xúc động, có khi đậm đà triết lý nhân sinh. Thơ ông đã gây tiếng vang trong giới văn chương và công chúng Bắc Nam.
Trong Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh, Hoài Chân đánh giá: "Xuân Diệu mới nhất trong các nhà thơ mới… (với Xuân Diệu) người khen hết sức, người chê, chê không tiếc lời.
Nhà thơ Vũ Quần Phương đã từng phát hiện chất lãng mạn trong thơ Xuân Diệu thật tinh tế. Ông viết: "Lãng mạn Thế Lữ là lãng mạn tiên cảnh kiêng khem và vô trùng. Lãng mạn Xuân Diệu nồng ấm da thịt trần gian đa sự, giàu sức sống. Xuân Diệu bám lấy trần gian rồi kỳ ảo hóa nó, tạo nên một trần gian kỳ ảo. Kỳ ảo mà đậm vị trần gian. Thơ Việt Nam trước Xuân Diệu chưa có không gian ấy” .
Nhà phê bình Đỗ Ngọc Yên nhận định thơ tình Xuân Diệu hay vì ông yêu thật, sống thật. Quả thế, đọc thơ Xuân Diệu, lớp trẻ thấy yêu đời và yêu người đến cháy lòng…
Năm 1944, Xuân Diệu tham gia phong trào Việt Minh với một niềm háo hức của một thanh niên trí thức trước vận mệnh mới của dân tộc, rồi gia nhập Đảng Cộng sản. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông hoạt động trong Hội Văn hóa cứu quốc, Hội Văn nghệ Việt Nam. Xuân Diệu đã “ lột xác”, từ một nhà thơ lãng mạn trở thành nhà thơ tiên phong trong thơ mới, biểu hiện ở cảm nhận hết sức mới mẻ về cuộc đời và làm thơ ca cách mạng, phục vụ cách mạng. Ông viết thơ, bút ký, tiểu luận, phê bình văn học. Giọng thơ trầm hùng, tráng ca, cũng giàu tự sự trữ tình.
Năm 1946, tại Đơn vị bầu cử Quốc hội khóa I ở tỉnh Hải Dương, cử tri đã bầu ra 12 đại biểu, trong đó có nhà thơ Xuân Diệu. Sinh thời, nhà thơ Xuân Diệu có nhiều dịp về Hải Dương, nơi mình từng ứng cử đại biểu Quốc hội khóa I, đi nói chuyện thơ với các bạn yêu thơ, học sinh và các nhà trường, cơ quan, xí nghiệp... và rất được công chúng yêu thích.
Xuân Diệu mất ngày 18-12-1985 tại Hà Nội. Ông đã được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I (năm 1996).
KHÚC GIA TRANG
