(HPĐT)- Nhà văn Hoàng Công Khanh (1922 - 2010) tên khai sinh là Đoàn Xuân Kiểu, quê ở thị xã Kiến An, nay là quận Kiến An. Từng tham gia mít tinh phản đối chính quyền thực dân Pháp, bị tù đày, được bạn tù là Tô Hiệu giác ngộ và đón nhận ánh sáng từ cuộc Cách mạng Tháng Tám 1945, ông có nhiều sáng tác thơ, văn rừng rực luồng gió yêu nước, yêu đời và lạc quan.
Tác phẩm gây tiếng vang đầu tiên của ông là kịch thơ đề tài lịch sử “Về Hồ” (1946) kể về việc những người họ Trần gác lại chuyện riêng, cùng chung chí hướng để chống giặc ngoại xâm, cứu giống nòi. Tập kịch thơ này của tác giả được giới văn nghệ toàn quốc chú ý và được một tờ báo nhận định: Hoàng Công Khanh thổi vào lòng ta luồng gió yêu đời, lạc quan. Thơ ông nóng hổi chất sống, rừng rực như nhựa mạnh, bậm bạp như bộ ngực anh trai cầy, vững chắc như thế đứng của người thợ nguội.
Vở "Về Hồ" được diễn ở Nhà hát Lớn Hà Nội, chào mừng kỳ họp đầu tiên, tháng 3-1946, Quốc hội khóa 1, sau đó lưu diễn nhiều nơi. Nội dung vở kịch vừa sâu xa, vừa mang tính thời sự đáp ứng đòi hỏi thiết thực, nên diễn ở đâu cũng được quần chúng đón nhận nồng nhiệt.
Sau Cách mạng Tháng Tám, ông Hoàng Công Khanh làm Trưởng ty Thông tin tuyên truyền kiêm Chủ tịch Hội Văn hóa Cứu quốc Hải Phòng. Những ngày đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, ông làm Tổng Thư ký Hội Văn hoá Cứu quốc Liên khu Ba. Tác phẩm của ông lúc này trực tiếp phục vụ kháng chiến, như "Hà Nội không ngủ" (thơ), "Nhập ngũ", "Manh áo đụp" (kịch nói). Giữa năm 1950, ông được phân công về Hà Nội, hoạt động ở nội thành, viết văn, viết báo, vừa làm chủ bút báo Dân Ý, vừa biên tập cho báo Niềm Vui- là hai tờ báo có sự lãnh đạo của Thành ủy Hà Nội. Ông viết và xuất bản một số tiểu thuyết và kịch thơ, đáng chú ý nhất là vở "Bến nước Ngũ Bồ" (1953). Vở kịch viết về việc quy tụ hiền tài, về khởi nghĩa chống lại quân xâm lược của vua Lê Lợi và tình yêu của tráng sĩ Lê Liêm với con gái ông lão lái đò nơi mảnh đất Chiêm Thành. "Bến nước Ngũ Bồ" được đánh giá là tác phẩm xuất sắc nhất trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn, nhà thơ Hoàng Công Khanh. Năm 1955, vở kịch lần đầu được Đoàn kịch Sông Hồng dàn dựng và lưu diễn nhiều nơi, dư luận rất khen ngợi; Các năm 1956, 1957 được sinh viên Việt Nam du học biểu diễn ở Pháp, Italia, Bỉ; năm 1994 được Việt kiều ở California (Mỹ) đưa lên sân khấu. Các năm 2007, 2008 vở kịch này và một vở kịch thơ khác của nhà văn Hoàng Công Khanh là "Cung phi Điểm Bích" đã được dựng thành chèo và cải lương. Khao khát cuối đời của ông là vở "Vua Đen" viết về Mai Hắc Đế được dựng, song do quá dài, những 7.150 câu thơ, để diễn phải mất mấy buổi nên tác phẩm chỉ được in.
Khoảng 60 tác phẩm của tác giả Hoàng Công Khanh được công diễn và xuất bản. Ngoài những tác phẩm kể trên còn có các vở kịch: Ngọn cờ giải phóng, Nữ gián điệp Triều Tiên, Lương Sơn Bá- Chúc Anh Đài, Mai nở hai lần, Tấm Cám, Mối tình thiên thu, Thanh Xà- Bạch Xà, Phạm Tải - Ngọc Hoa… Các tiểu thuyết: Mối tình đầu, Bạn đường, Mẹ tôi sớm biệt một chiều thu, Yêu chỉ một lần, Đôi mắt màu tím, Danh tướng Trần Hưng Đạo, Vằng vặc sao Khuê, Hoàng hậu hai triều Dương Vân Nga ...
Tác phẩm của Hoàng Công Khanh mang cảm hứng lịch sử, tinh thần yêu nước và cách mạng, tái hiện và hòa nhập tài tình giữa sự thật và hư cấu. Cuộc đời không ít long đong, vất vả, nhưng ông luôn lạc quan, tuổi cao vẫn không rời cây bút, coi viết là lẽ sống.
Ghi nhớ và tri ân nhà văn Hoàng Công Khanh làm rạng danh đất và người Hải Phòng, năm 2012, tên ông được đặt cho một đường phố ở phường Lãm Hà (quận Kiến An). Qua cầu Niệm, vào đường Trường Chinh một đoạn ngắn sẽ thấy bên phải là phố Hoàng Công Khanh, dài hơn 1.000 m.
LƯU VĂN KHUÊ
