Bất chợt chiều nay tôi nhớ khói. Nhớ ngọn khói ngoằn ngoèo bò trên mái rạ mang cả hồn cốt mùa màng từ cánh đồng sau mùa gặt. Có lẽ khi cuộc sống xô bồ, đông cứng thì người ta lại càng thích trở về với những gì tan loãng mà da diết với mùi khói vừa nhẩn nha vừa suy ngẫm. Khói có gì đâu mà thổn thức lòng mình đến lạ. Có một chiều đầu đông tự dưng lại thấy người mình nhẹ bẫng khi tình cờ bắt gặp khói bếp nhà ai ven cánh đồng làng, vọng với tiếng sáo diều chao liệng. Một khoảnh khắc giao mùa của tiếng thu trong vắt đến heo may xao xác thả sau từng vạt nắng đầu đông đã có chút ẩm ướt, đã tai tái ngọn gió ngập ngừng bắt đầu có tuổi, chậm lại và điềm đạm hơn sau xù xì của từng lớp áo.
Tôi đã đi qua bao miền quê và nhận ra ngọn khói ở mỗi vùng đất có những nét riêng biệt. Đó là ngọn khói lam xanh mơ màng trên những nếp nhà sàn trong tiếng mõ trâu về bản vùng cao. Đó là ngọn khói xanh thắm màu lá cọ của vùng đồi trung du bát úp có chút cô đơn mà kiêu hãnh. Đó là ngọn khói trắng nhởn nhơ, mỏng mảnh của làng quê đồng bằng. Đó là ngọn khói đặc sệt mùi cá nướng của vùng biển quê tôi mà mùi khói có thể đông đặc tưởng như xắn ra từng miếng được. Mùi khói cá nướng dẫn dắt vào từng ngõ đường, lối xóm của miền ký ức tuổi thơ. Và bất chợt giữa thành phố, ngọn khói thơm mùi chả nướng quạt than đỏ bên hè phố đánh thức con tỳ, con vị. Nhấp một ly rượu nếp để rồi nhấm nháp miếng chả nướng bốc mùi khói thơm lừng với đĩa rau sống tía tô xanh rờn cho ta gặp hồn quê giữa phố thị đông đúc.
Khói có gì đâu mà len vào mình đầm đậm, thơm nồng và ngai ngái nữa. Khói được chưng cất từ hồn vía làng quê. Khói vít vào ngọn tre, khói viền quanh ao làng. Nhớ khói, ta nhớ tiếng nổ lép bép của ngô rang, tiếng xuýt xoa của mùi khoai nướng, tiếng nổ lốp đốp của cọc tre khô, tiếng lật mình rôm rốp của cái bánh đa rộp phồng nhân vừng bùi bùi hơi khói. Và hình ảnh người bà thân thương lưng còng quét lá khô rụng trong vườn để vun lên ngọn khói tuy yếu ớt nhưng có hơi ấm lan tỏa sum vầy của đàn cháu quấn quít vây quanh. Bà thổi lửa hay thổi một niềm tin, một hy vọng, một lan tỏa chia sẻ cộng đồng. Khói cứ lặng lẽ hút đi những bụi bặm đời thường để: “Cái ngọn khói hun nhèm mắt cháu/ Nghĩ đến bây giờ sống mũi vẫn còn cay” (Bằng Việt). Thì ra trong khói có cả mùi vị, cả thời gian và không gian, cả tâm trạng. Bây giờ chúng ta đã có những cái bếp ga hiện đại với ngọn lửa xanh lè thời văn minh công nghiệp, với những đồ ăn nhanh, thực phẩm tủ lạnh thì ta lại càng thèm sao cái ngọn lửa bập bùng soi rõ bóng người lên bức vách bếp, thơm nồng vị khói với những bữa cơm đồng quê cá ao, rau vườn, tất cả đều chầm chậm lắng đọng cái vị quê đằm thắm mà ngọn khói đi vòng xích mọi người lại gần nhau. Một địa văn hóa ấm áp lạ thường bắt đầu từ ngọn khói.
Tản văn củaNGUYỄN NGỌC PHÚ
