“Nữ sĩ Hồ Xuân Hương” – Tranh của hoạ sĩ Bùi Xuân Phái .
Tín ngưỡng phồn thực và góc nhìn mẫu gốc
Thơ Nôm của Hồ Xuân Hương đậm chất phong tình và tâm thức phản kháng, mang khát vọng hạnh phúc, tự do và có sức sống mãnh liệt, liên tục lan truyền, chiếm lĩnh tâm thức và tình cảm người đọc đương đại. Trong thơ Hồ Xuân Hương, trước hết, cần đề cập đến tín ngưỡng phồn thực, nơi căn nguyên làm hiển lộ những mẫu gốc trong thơ bà. Tính phồn thực trong thơ HXH thường được thể hiện rộn ràng nơi đời sống sinh hoạt cộng đồng, các trò chơi dân gian của người Việt: “Trai đu gối hạc khom khom cật/ Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng/ Bốn mảnh quần hồng bay phấp phới/ Hai hàng chân ngọc duỗi song song” (Đánh đu). Và đây là hai câu thơ tựa đoạn phim 3D viết về công việc dệt cửi, một nghề truyền thống ở các làng quê Việt Nam: “Hai chân đạp xuống năng năng nhắc/ Một suốt đâm ngang thích thích mau” (Dệt cửi đêm).
Trong tác phẩm thơ Nôm của bà hiển thị một số mẫu gốc, nhưng người viết bài này khảo sát hai mẫu gốc cơ bản nổi bật: mẫu gốc thiên nhiên Bắc bộ và mẫu gốc phụ nữ Việt xưa. Hai mẫu gốc này tựa hai cây cột cái chống đỡ ngôi nhà thơ kiên cố và rộng lớn của Hồ Xuân Hương, luôn hoán chuyển ngữ nghĩa cho nhau, ám gợi tín ngưỡng phồn thực, làm nên một thi giới đặc biệt có một không hai không chỉ ở Việt Nam mà cả thế giới.
Mẫu gốc thiên nhiênvà mẫu gốc phụ nữ Việt xưa
Ở mẫu gốc thiên nhiên Bắc bộ, hình ảnh làng quê như: giếng khơi, lá trầu, đám rêu, khe nước, hòn cuội, ghềnh thác… thường hiện ra sống động, đầy gợi cảm. Xin được nói thêm, cha của Hồ Xuân Hương là ông Hồ Phi Diễn, ở làng Quỳnh Đôi (Nghệ An), mẹ của bà họ Hà, quê ở Hải Dương. Nhưng bà lớn lên và chịu ảnh hưởng sâu sắc văn hoá vùng châu thổ sông Hồng, đặc biệt trong thơ bà thể hiện cốt cách của miền đất Thăng Long kinh kỳ. Thiên nhiên trong thơ Hồ Xuân Hương hiện đa dạng hình bóng và sắc thái các miền quê Bắc bộ. Bài thơ “Vịnh giếng” có lẽ được viết khi Hồ Xuân Hương còn rất trẻ, hiện ra màu sắc tươi non mơn mởn trong nhịp điệu gấp gáp, tinh nghịch của thiếu nữ vừa bước vào tuổi cập kê: “Cầu trắng phau phau hai ván ghép,/ Nước trong leo lẻo một dòng thông./ Cỏ gà lún phún leo quanh mép,/ Cá diếc le te lội giữa dòng”. Dễ nhận thấy, ngay từ bài thơ tinh khôi, trong vắt này, Hồ Xuân Hương thể hiện một phong cách thơ hiếm có, thể hiện rõ trong câu thơ kết: “Đố ai dám thả nạ dòng dòng?”.
Những bài thơ về thiên nhiên của Hồ Xuân Hương, đặc biệt những bài mang địa danh cụ thể đều mang tinh thần sáng tạo của Thánh Mẫu trong tín ngưỡng Đạo Mẫu. Trong bài thơ “Hang Cắc Cớ” cho thấy ánh sáng của bà mẹ quyền năng mang tính khởi nguyên của “con người vũ trụ”. “Trời đất sinh ra đá một chòm/ Nứt làm đôi mảnh hỏm hòm hom/ Kẽ hầm rêu mọc trơ toen hoẻn/ Luồng gió thông reo vỗ phập phòm”. Hay câu thơ "Nứt ra một lỗ hỏm hòm hom” trong bài “Động Hương Tích” tác giả đã khêu gợi hình bóng buổi tạo thiên lập địa làm nên vẻ đẹp kỳ thú của thiên nhiên gợi nhắc đến sự hoài thai, sinh nở của kiếp người. Mẫu gốc nổi bật thứ hai trong thơ Hồ Xuân Hương là phụ nữ Việt xưa. Hình tượng người phụ nữ trong thơ bà thường hiện lên với số phận bé mọn, bất hạnh, đầy trắc trở và khổ đau trong tình duyên và hôn nhân, nhưng luôn nhẫn nhịn và giàu lòng vị tha, bác ái. Bà dám trực diện đấu tranh cho quyền của phụ nữ, phản kháng quyết liệt và trần trụi, chia sẻ tận cùng với những số phận bất hạnh của nữ giới trong xã hội cũ: "Chém cha cái kiếp lấy chồng chung/ Kẻ đắp chăn bông, kẻ lạnh lùng" (Lấy chồng chung). Để lột tả đa dạng chân dung của người phụ nữ Việt xưa, Hồ Xuân Hương thường xưng hô ở ngôi thứ nhất với tâm thế bi hài pha chút khêu gợi, mỉa mai xen với mời mọc, lạnh lùng đan với chua xót… Hai mẫu gốc nổi bật làm nên thế giới thơ Hồ Xuân Hương riêng biệt và độc đáo. Các mẫu gốc thường đan xen, ảnh hưởng lẫn nhau. Nhưng trong trường hợp thơ Hồ Xuân Hương, hai mẫu gốc thiên nhiên và người phụ nữ đã soi chiếu cho nhau, là hình bóng của nhau, cùng song hành trong tâm lý ngạc nhiên, háo hức của người đọc.
“Quả bom sex” trong thơHồ Xuân Hương
Đọc thơ HXH, người đọc thường liên tưởng ngay đến những trò chơi ngôn ngữ từ xa xưa, như đố tục giảng thanh, đố thanh giảng tục, hay những câu ca dao đặc trưng tín ngưỡng phồn thực của người Việt. Do sống trong xã hội quân chủ Nho giáo chuyên chế, nên Hồ Xuân Hương bị coi vi phạm những điều cấm kỵ. Ngay đến tận bây giờ, thơ Hồ Xuân Hương vẫn được coi là “quả bom sex” có sức công phá mạnh, tiếp tục gây tranh cãi về thuần phong mỹ tục, thẩm mỹ nói chung.
Tuy nhiên, chính những bài thơ của Hồ Xuân Hương được/ bị coi là dâm tục ấy, nhìn từ góc độ xã hội học lại có tính trào tiếu và phê phán thẳng thắn những thói hư tật xấu, sự giả dối, bạc bẽo của một bộ phận người trong xã hội, đồng thời cất cao tiếng gọi công bằng, tự do. “Quân tử có thương thì bóc yếm/ Xin đừng ngó ngoáy lỗ trôn tôi” (Ốc nhồi). “Ong non ngứa nọc châm hoa rữa/ Dê cỏn buồn sừng húc dậu thưa” (Mắng học trò dốt). Đọc những câu thơ đầy ám gợi ấy, ai cũng thấy nhồn nhột, thấy cần yên lặng hơn để tự cật vấn mình. Thơ Hồ Xuân Hương được khởi sinh từ những mẫu gốc bắt nguồn từ văn hóa dân tộc Việt, từ tập tục dân gian được thể hiện sinh động trong cao dao, ngụ ngôn, hò vè, đố tục giảng thanh, đố thanh giảng tục… Thơ bà thể hiện vẻ đẹp nhân hậu, giàu lòng vị tha của người Việt Nam thông qua những mẫu gốc ám gợi của tín ngưỡng phồn thực, làm nên chân dung một nhà thơ lớn, độc đáo nhất trong vòng hơn hai trăm năm nay. Nữ sĩ Hồ Xuân Hương sẽ mãi “Trơ cái hồng nhan với nước non” (Tự Tình).
