Những 'nữ pháo thủ' tóc bạc trên sới pháo Tân Nghĩa

97 tuổi vẫn gieo pháo

Ở sân nhà văn hóa thôn Tân Nghĩa, xã Vĩnh Lại những ngày nông nhàn, người ta lại bắt gặp không khí nô nức, sôi nổi của cả người cổ vũ và người chơi pháo niêu.

Điều đặc biệt ở đây, pháo thủ không phải là các "đấng mày râu" mạnh khỏe như ở những giải thi đấu với pháo kích thước lớn mà là những phụ nữ "chân yếu tay mềm", thậm chí là những cụ bà, có nhiều người tuổi ngoài 90.

Trong khoảng 20 pháo thủ lên gieo pháo, đến lượt cụ Phạm Thị Mai, 97 tuổi được mọi người reo hò, cổ vũ nồng nhiệt nhất. Tuy thành tích không còn như thời trẻ, nhưng tấm gương và tinh thần của cụ luôn khiến mọi người kính nể.

Dù hơi nặng tai nhưng khi được hỏi về truyền thống pháo niêu ở quê mình, cụ vẫn rất tinh anh. "Đánh pháo niêu không chỉ là gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống mà còn khiến tinh thần cụ vui, khỏe", cụ Mai nói.

Cùng tham gia chơi pháo niêu, cụ Phạm Thị Trác, 92 tuổi tay vẫn nhanh thoăn thoắt trong từng động tác nhào nặn pháo. Cụ cho biết truyền thống pháo đất ở Vĩnh Lại có từ rất lâu đời. Xưa kia, khi giặc Pháp tấn công phía ngoài đường lớn, trong làng, nhân dân không có vũ khí nên nghĩ ra cách nặn đất, đánh pháo, tạo ra tiếng nổ ùng ùng khiến giặc khiếp sợ mà bỏ chạy.

Trải qua thời gian, đến nay, người dân địa phương vẫn giữ được truyền thống đánh pháo đất. Với đàn ông, thể lực tốt sẽ đánh pháo đại, khoảng 60 kg, 70 kg, thậm chí đến 1 tạ. Còn với phụ nữ, nhất là với các cụ bà, chỉ đánh pháo niêu. Đặc điểm của pháo niêu hình tròn, vừa nhỏ bằng cái niêu, nặng khoảng vài kg, khi đánh tiếng nổ nhỏ hơn.

Theo bà Nguyễn Thị Mão, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Pháo niêu thôn Tân Nghĩa, xã Vĩnh Lại, câu lạc bộ có khoảng 50 cụ chơi pháo niêu. Ngoài cụ Mai và cụ Trác, còn rất nhiều cụ trên 70, 80 tuổi tham gia sinh hoạt. Thời gian diễn ra hoạt động luyện tập và thi đấu sôi nổi nhất là vào tháng 3 âm lịch, khi mùa màng xong xuôi và nhiều lễ hội diễn ra. “Khi ấy, chúng tôi sẽ tập trung ở sân đình hoặc sân nhà văn hóa để luyện tập. Thi đấu xong, chúng tôi lại tập trung liên hoan nên tinh thần đoàn kết làng xóm càng thêm bền chặt”, bà Mão nói.

Giữ gìn văn hóa truyền thống

Những người phụ nữ hăng hái và giữ tinh thần thượng võ trong trò chơi truyền thống nhưng đất đánh pháo thường do đàn ông trong làng đảm nhiệm.

Để làm nên một quả pháo niêu phù hợp, khâu chuẩn bị đất quan trọng nhất. Bà Nguyễn Thị Mão cho biết thêm: “Ở đây chỉ có 2 khu lấy được đất đánh pháo: Triều Cửa, Gốc Xá. Đất phải là đất thịt, khu triều trũng. Sau khi lấy về, đất được giã nhỏ, sàng lọc tạp cặn, nấu nước gạo nếp để nhồi cho đất dẻo, dai”.

Khi vào cuộc, người chơi tiến hành tạo hình pháo niêu đất qua các bước: tạo thân pháo, làm viền, tạo dây. Các pháo thủ sẽ dùng tay nặn đất thành hình quả trứng lớn, sau đó dùng gót chân hoặc lòng bàn tay nén chặt phần đáy và tạo khoảng lõm rộng ở giữa lòng pháo. Sau đó, người chơi sẽ “bắt mép” hay còn gọi là làm viền. Đây là kỹ thuật khó nhất.

Người làm dùng ngón tay cái và ngón trỏ vuốt phần vòm mép pháo sao cho thật đều, mỏng vừa đủ và miết phẳng mịn. Mép pháo càng đều thì khi nổ càng dễ và bung rộng. Tiếp đó, họ sẽ dùng dao nhỏ hoặc đầu ngón tay rạch nhẹ một đường chìm dọc theo mép trong của pháo để làm điểm tựa cho mép pháo dễ dàng xé rách và bung ra ngoài khi đập xuống. Đặc biệt, ở giữa thân pháo cần tạo một lỗ rốn, nếu không, pháo sẽ tịt.

Cuối cùng là công đoạn gieo pháo. Người chơi đứng ở tư thế thế chân kiềng chắc chắn, hai tay nâng pháo lên ngang ngực hoặc qua đầu rồi dùng lực nâng toàn thân giật mạnh, nâng pháo rồi quăng úp xuống mặt đất phẳng. Áp suất không khí bị nén tức thì trong lòng pháo sẽ xé rách vòm mép pháo, tạo ra tiếng nổ đanh gọn và vang xa, đồng thời làm dải đất mép pháo bung dài ra mặt đất trong tiếng reo hò của khán giả.

Được chứng kiến không khí chơi pháo niêu sôi nổi của các cụ tại sân nhà văn hóa thôn, bà Nông Thị Hảo (60 tuổi) - một khán giả nhiệt thành chia sẻ: “Nhìn các cụ ngoài 90 tuổi vẫn giữ nguyên nhiệt huyết, tay nhào đất, tay gieo pháo phăng phăng mà tôi như được vui lây, khỏe lây. Tiếng reo hò cổ vũ cho hội pháo niêu của các cụ bà thậm chí còn xôm tụ, náo nhiệt hơn cả pháo của đàn ông. Tôi tự hào vì quê hương mình không chỉ giữ trọn tinh hoa pháo đất cổ truyền mà còn tạo nên nét văn hóa độc đáo riêng dành cho người phụ nữ”.

Hình ảnh những nữ pháo thủ "tóc bạc, da mồi" hăng hái trên sới pháo không chỉ mang lại niềm vui lan tỏa cho xóm làng mà còn là ngọn lửa ngầm truyền cảm hứng mạnh mẽ. Đằng sau mỗi cú gieo pháo uy lực của các cụ là bài học vô giá về tinh thần gắn kết và lòng yêu văn hóa dân tộc.

Từng mảng đất được nhào nặn, từng tiếng nổ vang rộn rã chính là cách thế hệ đi trước trao truyền lại "hồn cốt" của quê hương cho con cháu, nhắc nhở thế hệ mai sau luôn nâng niu, tiếp nối và làm giàu thêm nét đẹp truyền thống độc đáo này.