Những mái đình, ngôi chùa cổ kính ở Hải Phòng không chỉ lưu giữ giá trị lịch sử, kiến trúc mà còn là điểm tựa tinh thần, nơi lưu giữ phong tục, lễ hội và những ký ức cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Từ con đường làng dẫn vào chùa Nghi Khê, xã Tân Kỳ, du khách dễ bắt gặp một không gian đậm chất làng quê xưa. Những phiến đá xanh nối nhau tạo thành lối đi, hai bên là chum, vại, trục đá… được sắp đặt hài hòa. Mỗi hiện vật không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn gợi nhớ về đời sống lao động của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ qua nhiều thế hệ.
Đại đức Thích Thanh Hải, trụ trì chùa Nghi Khê cho biết trong làng, ngoài xã có rất nhiều gia đình vẫn còn giữ cối đá, chum, vại gốm... nhưng lại để lăn lóc ở bờ ao, trong bếp, cuối vườn. Với ý tưởng lưu giữ những nét quê xưa cũ và tạo cảnh quan riêng cho di tích, đại đức Thích Thanh Hải đã vận động người dân ủng hộ, thu gom những vật dụng này để trong chùa. Trong khuôn viên chùa còn có rất nhiều cây xanh, hoa, giếng ngọc, nhà lá... tạo nên khung cảnh yên bình, đặc trưng của làng quê Bắc Bộ xưa.
Chùa Nghi Khê đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1997. Ở đây còn lưu giữ nhiều nét của nghệ thuật điêu khắc thời Lê với kiến trúc “nội công ngoại quốc”. Trong chùa có nhiều bức đại tự lớn được bố trí cân đối, mang ý nghĩa sâu sắc. 2 gian đầu hồi được nối thông với 2 dãy hành lang tạo không gian khép kín. Hậu cung gồm 3 gian nối thông với gian trung tâm, là nơi bày tượng Phật và các đồ tế tự của chùa.
Chùa được sửa chữa lớn vào thời Nguyễn, không những không phá vỡ kiến trúc thời Lê mà còn bổ sung thêm sự tinh xảo, góp phần làm đẹp di tích.
Nếu như chùa Nghi Khê mang đến cảm giác gần gũi, thân thuộc thì đình Huề Trì ở phường Trần Liễu lại gây ấn tượng bởi vẻ trầm mặc, uy nghi của một ngôi đình cổ kính.
Theo lược sử, đình Huề Trì được khởi dựng từ thời Lý (thế kỷ XI). Đến thời Lê Trung Hưng, đình được xây dựng với quy mô lớn, tạo nên diện mạo kiến trúc cơ bản còn được bảo tồn đến ngày nay. Đình thờ 2 nữ tướng thời Trưng Vương là Nguyễn Thiện Nhân và Nguyễn Thiện Khánh, có công lớn phò Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa, được Trưng Vương phong “Hoàng Bà Nhập Nội Công Nương”.
Theo truyền thống địa phương, hai bà đã anh dũng hy sinh tại vùng đất này và được nhân dân suy tôn là những vị thần bảo hộ làng quê, biểu trưng cho tinh thần yêu nước, ý chí quật cường và vai trò to lớn của người phụ nữ Việt Nam trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước.
Đình hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như đại tự, câu đối, đồ thờ tự, sập, kiệu, long đình… Đặc biệt, 7 tấm bia đá (trong đó có 6 bia thuộc đình và 1 bia thuộc văn chỉ), phản ánh lịch sử hình thành, tu bổ di tích và sinh hoạt văn hóa của làng Huề Trì qua các thời kỳ.
Từ mái đình, sân đình và những hàng cây cổ thụ tạo nên một không gian kiến trúc hài hòa cho đình Huề Trì, là nơi người dân gặp gỡ, tổ chức tế lễ, rước kiệu và sinh hoạt cộng đồng mỗi dịp lễ hội. Không cầu kỳ trong chạm khắc, hệ thống cột, kèo, chồng rường được bào trơn, đóng bén, tạo vẻ đẹp mộc mạc mà vững chãi.
Với tầm vóc kiến trúc, giá trị hiện vật và vị trí trong đời sống cộng đồng, năm 1984, đình Huề Trì đã được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Đây cũng là một trong những ngôi đình đầu tiên của tỉnh Hải Dương trước đây được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Nhận thức rõ giá trị lịch sử và văn hóa của các di tích trên địa bàn, thời gian qua, chính quyền và nhân dân các địa phương đã tích cực thực hiện nhiều biện pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống.
Các hoạt động lễ hội được tổ chức trang nghiêm, đúng với phong tục truyền thống, đồng thời gắn với việc tuyên truyền, giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử và văn hóa của quê hương.
Hằng năm, tại di tích đình, chùa Huề Trì diễn ra các kỳ lễ hội truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân gian. Tiêu biểu là lễ hội vào ngày 7 tháng giêng âm lịch, kỷ niệm ngày sinh của hai bà Thiện Nhân - Thiện Khánh, với nghi thức rước thần từ đình lên chùa. Ngoài ra, hội xuân được tổ chức vào ngày 10 tháng 3 âm lịch, với các nghi lễ rước thần, tế lễ và sinh hoạt văn hóa cộng đồng kéo dài nhiều ngày, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương tham dự.
Việc bảo tồn các di tích hướng tới giữ tối đa những yếu tố gốc, phục hồi những bộ phận đã mai một, bảo tồn kiểu dáng kiến trúc truyền thống làm cho di tích bền vững về kết cấu để tồn tại lâu dài trước tác động của thời gian và khí hậu nhưng vẫn giữ được hồn cốt của di tích.
“Người dân trong xã luôn tự hào về ngôi chùa cổ. Những giá trị về lịch sử, văn hóa và kiến trúc tại các ngôi đình gắn bó mật thiết với bà con. Đây cũng chính là minh chứng trường tồn, góp phần giáo dục truyền thống, khơi dậy niềm tự hào về quê hương và tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng", ông Nguyễn Xuân Cương, Chủ tịch UBND xã Tân Kỳ cho biết.
Giữa nhịp sống ngày càng hiện đại, những mái đình, ngôi chùa cổ vẫn lặng lẽ hiện diện trong các làng quê. Mỗi di tích lại lưu giữ một phần ký ức cộng đồng, những phong tục, lễ hội và nếp sinh hoạt làm nên diện mạo làng quê.
NGUYỄN THẢO
