Quần thể thị di sản ở núi Ngọc được nhiều du khách tham quan, chụp ảnh lưu niệm.
Từ trung tâm quận Đồ Sơn rẽ trái theo con đường nhỏ dưới chân núi rợp bóng cây xanh khoảng hơn 1 cây số, là tới đền Cô Chín Suối Rồng nằm dưới chân núi Ngọc. Từ đây, du khách men theo con đường nhỏ dẫn lên núi khoảng 100 m nữa, là tới khu vực tọa lạc của 17 “cụ” thị di sản có tuổi đời hàng trăm năm được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận là Cây di sản Việt Nam năm 2014. Các “cụ” thị nằm rải rác ở ven đường, trong vườn nhà dân cùng với hàng trăm cây thị con cháu, tạo thành quần thể thị vô cùng độc đáo. Theo địa danh, hình dáng cây cũng như chủ vườn khi xưa, mà mỗi “cụ” được người dân địa phương gọi bằng tên riêng, như Thị Bài, Thị Khe, Thị Bà Vải, Thị Gồ…
Trải qua nhiều thế kỷ, gốc thị nào cũng to lớn, gồ ghề, nhuốm màu rêu phong thời gian. Tuy lên “cụ”, nhưng các cây thị ở đây vẫn giữ được sức sống mạnh mẽ, lá xanh mơn mởn điểm xuyết vô vàn chấm nhỏ màu vàng là những quả thị. Những quả thị vừa chín tới lúc lỉu trên cành, thị chín nẫu rụng đầy gốc cây và đường đi ngày đêm tỏa ngát hương thơm dịu ngọt. Mùa này, nước từ đỉnh núi Ngọc theo các suối và mạch ngầm liên tục rỉ rả tràn ra cả đường đi. Vì thế, không có gì thú vị bằng cởi bỏ giày, dép đi chân đất để dòng nước mát lành xua tan cái oi bức của mùa hè.
Dọc đường lên núi Ngọc, ngoài thị, du khách còn bắt gặp cơ man là bứa. Bứa ít khi đứng riêng một góc như thị, mà thường quấn tụm tạo thành vạt, thành khoảnh những bứa là bứa. Khi quả bắt đầu chín cũng là lúc cây đồng loạt rụng lá. Những cành bứa khẳng khiu, trơ trọi treo đầy quả xanh, quả ương, quả chín nhìn rất thú vị. Quả bứa khi xanh rất chua, khi chín vị chua nhường bớt cho vị ngọt thanh. Du khách có thể hái quả chín thưởng thức thử. Cả khi chín, quả bứa còn rất nhiều nhựa, nên chỉ thử chút răng miệng cũng nhuốm toàn màu vàng. Người dân địa phương có mẹo làm sạch bằng cách ăn một vài khẩu mía.
Cùng với thị, bứa, trên triền núi Ngọc còn có rất nhiều chay. Giống như thị và bứa, khi chín, quả chay chuyển sang màu vàng khá đẹp mắt. Thân cây không cao lớn như thị, chẳng rụng lá vào mùa quả chín như bứa, chay quanh năm um tùm những lá là lá. Vì thế, phải tập trung và khá tinh mắt, mới phát hiện những quả chay chín lấp ló trong tán lá um tùm. Giống như bứa, khi xanh, quả chay khá chua, khi chín, dần chuyển sang ngọt dịu. Tuy nhiên, chay chín khá ít nhựa, nên du khách có thể yên tâm thưởng thức.
Trên các tuyến đường ngang dọc triền núi Ngọc, nếu mỏi chân, du khách có thể gõ cửa bất cứ nhà người dân địa phương nào để nghỉ tạm, sẽ được đón tiếp chu đáo. Hiếu khách là “đặc sản” của vùng đất và con người Đồ Sơn. Bên ấm nước được hãm từ lá những cây chè xanh được trồng trên triền núi Ngọc, du khách sẽ được người dân mời và thường thức chay, bứa, thị chín kèm “hướng dẫn sử dụng”. Thưởng thức thị phải xoa nắn sao cho quả mềm rồi từ từ hút hỗn hợp trong quả thơm ngọt như mật ong. Hay sau khi ăn bứa, phải dùng thêm một vài khẩu mía. Còn với chay, chọn những quả vàng tươi, thơm, bỏ hạt, nhai chậm rãi.
Trò chuyện với người dân địa phương, du khách được biết, trong nạn đói lịch sử năm 1945 do Pháp- Nhật gây ra, rừng thị chín nơi đây trở thành nguồn thực phẩm quan trọng cứu đói rất nhiều người. Vì thế, dù lâu nay, không có người hái, để quả rụng đầy gốc, nhưng chẳng ai nỡ chặt bỏ. Trên ban thờ tổ tiên vào mùa thị chín, bao giờ cũng có đĩa thị. Trải qua thời gian, chay và bứa trở thành nét riêng, độc đáo trong ẩm thực nơi đây. Chay tươi dùng đánh dấm nước rau muống luộc, nấu riêu cá đồng hay thái mỏng phơi khô để dành dùng quanh năm. Bứa cũng được phơi khô để đánh dấm nước rau muống luộc, nấu riêu, kho cá biển. Đặc biệt, món cá nấu thuyền chài “chuẩn vị” của ngư dân Đồ Sơn không thể thiếu được chay hay bứa.
Núi Ngọc đang ngày càng được nhiều du khách lựa chọn để tận hưởng bầu không khí trong lành, mát mẻ của đất trời, cảm nhận sự thân thiện, hiếu khách của người dân miền biển. Trong hành trang khi ra về, du khách có thêm túi thị thơm lừng, gói bứa, chay khô để dành nấu ăn hay làm quà. Để rồi, mỗi độ cuối hè, đầu thu, lại háo hức, rạo rực sắp xếp thời gian tìm về núi Ngọc giữa mùa quả chín.
Bài và ảnh: Thái Phan
