Vào một chiều đầu tháng 5-2017, tôi có dịp về thăm lại làng Phác Xuyên, xã Bạch đằng (huyện Tiên Lãng), quê hương Anh hùng liệt sĩ thiếu niên Phạm Ngọc Đa.
Từ một làng quê nghèo thời chống Pháp năm xưa, nay Phác Xuyên trù phú, đông vui với những ngôi nhà xây kiên cố mái ngói, mái bằng cao tầng kề nhau san sát. Đường làng, ngõ xóm trải nhựa, bê tông, đi lại thuận tiện. Đời sống vật chất, tinh thần của dân làng không ngừng được cải thiện, nâng cao. Sự hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc của các anh hùng liệt sĩ như Phạm Ngọc Đa đã góp phần để mọi người có cuộc sống tươi đẹp như ngày nay.
Ông Đào Quang Khải, cựu giáo chức, thương binh chống Pháp, hoạt động cùng thời với liệt sĩ Phạm Ngọc Đa dẫn tôi đến thăm đền thờ Anh hùng Phạm Ngọc Đa, xây dựng trên khu đất trung tâm làng Phác Xuyên, nơi anh hy sinh anh dũng để bảo vệ cán bộ kháng chiến và cơ sở du kích. Dòng máu đỏ của Phạm Ngọc Đa thấm xuống đất này. Đền thờ Phạm Ngọc Đa kiến trúc hoàn toàn bằng đá, vừa cổ kính vừa hiện đại, tôn nghiêm. Công trình do Hội Doanh nhân trẻ tỉnh Bắc Ninh đầu tư xây dựng tri ân người anh hùng. Trước cổng chính ngôi đền chạm khắc câu đối trên hai cột đá: “Tuổi trẻ anh hùng dâng đất nước”/ “Tài trai chí cả hiến non sông”. Chúng tôi bước vào đền thắp hương lên ban thờ Phạm Ngọc Đa, mùi hương thơm ngan ngát lan tỏa không gian ngôi đền. Ông Khải xúc động kể về cuộc đời người du kích thiếu niên dũng cảm can trường.
Phạm Ngọc Đa sinh ra trong gia đình nông dân, bố là Phạm Ngọc Cư, mẹ là Trần Thị Rọt. Bệnh tật, đói rét sớm cướp mất cha mẹ của Đa. Lúc đó, Đa còn thơ ấu, sống trong vòng tay yêu thương của người chị ruột Phạm Thị Ếch. Hai chị em côi cút được người thân và bà con chòm xóm đùm bọc, giúp đỡ đã vượt qua mọi khó khăn trong cuộc sống. Lớn lên, Đa chịu thương chịu khó ra đồng mò cua bắt ốc, chăn trâu cắt cỏ giúp chị kiếm sống”.
Ngày đầu Cách mạng Tháng Tám năm 1945, trên ngọn cây gạo đầu làng cờ đỏ sao vàng tung bay phấp phới. Trẻ già trai gái tuần hành hội họp trống ếch rộn ràng. Đa cảm thấy có điều gì to lớn lắm thay đổi cuộc đời mình. Rồi kháng chiến, giặc tràn vào quê hương. Đa được các anh chị cán bộ giác ngộ, dạy đọc, dạy viết, rồi giới thiệu vào đội thiếu niên Tháng Tám làng Phác Xuyên. Thấy Đa thông minh, nhanh nhẹn giao việc gì cũng đều hoàn thành tốt và còn vận động được nhiều bạn tham gia đội thiếu niên của làng, các anh chị trong Ban chấp hành Đoàn xã giao Đa làm Đội trưởng thiếu niên Tháng Tám.
Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược ngày càng trở nên ác liệt. Thực hiện chủ trương của trên và chỉ đạo của huyện, xã Bạch Đằng, chính quyền, du kích làng Phác Xuyên củng cố lực lượng, sẵn sàng chống trả giặc càn quét. Những thanh, thiếu niên tuổi 14-15 được biên chế vào tiểu đội du kích tham gia đào hầm hào tránh pháo, bảo vệ cán bộ, làm chông tre và tích cực xây dựng làng chiến đấu.
Ngày 28-8-1953 quân Pháp mở trận càn quy mô lớn mang tên Cờ-lốt (Claude) vào địa bàn huyện Tiên Lãng, với các lực lượng thủy, bộ, không quân chia thành 5 mũi tiến quân hòng tiêu diệt khu căn cứ du kích của ta. Quân giặc thuộc mũi số 2 gồm một đại đội từ thôn Trung Lăng xã Minh Đức đánh vào phía bắc làng Phác Xuyên, đến miếu Giáp Bắc chúng dàn đội hình hàng ngang tiến theo cánh đồng Triều, trại Mả Nghè, cầu đá 5 gian vào phía bắc làng, cùng với mũi tiến quân từ phía đường 25 đánh vào, tạo thành một gọng kìm. Từ sáng sớm làng Phác Xuyên bị tấn công, khói lửa ngút trời, loang loáng ánh chớp bom, đạn pháo, tiếng súng nổ liên hồi. Các chiến sĩ du kích phục sẵn trong công sự, địch tới gần mới bắn ra, tiêu diệt nhiều tên địch. Họ chiến đấu đến viên đạn cuối cùng mới xuống hầm bí mật. Lúc quân giặc vào làng cướp của, phá nhà dân, chúng bị sập hầm chông, bị thương và chết 3 tên.
Khi vào được làng, địch lục soát khắp nơi tìm hầm bí mật của lực lượng kháng chiến. Thật không may, căn hầm của Phạm Ngọc Đa nằm đúng chỗ giặc đặt bàn đế súng cối. Sau vài loạt bắn, chúng thấy mặt đất bị lún, phát hiện ra cửa hầm, liền quẳng lựu đạn hơi xuống hầm, bắt được 2 du kích Phạm Ngọc Đa và Đào Thị Thục. Chúng dùng dây thừng trói Phạm Ngọc Đa vào một tấm cánh cửa như bó giò, tra khảo hết sức dã man. Đa là liên lạc, từng đào nhiều căn hầm bí mật, biết nhiều cơ sở, nhiều nơi trú ẩn của cán bộ, du kích. Đa cắn răng chịu đựng tra tấn, kiên quyết không khai nửa lời. Quân thù dùng dao chặt cụt cánh tay phải của Đa. Đa ngất đi rồi tỉnh lại. Tên chỉ huy dọa, nếu không khai hắn sẽ chặt nốt cánh tay còn lại. Đa thét lên thật to: “Tao không nói, hầm bí mật để giấu cán bộ chứ không phải để khai với chúng mày”. Tức tối và bất lực, bọn giặc dùng dao cắt hai bắp đùi Đa làm ba khoanh. Đa tiếp tục nguyền rủa quân cướp nước. Không thể lấy được lời khai nào, bọn giặc dã man mổ bụng moi gan Đa. Phạm Ngọc Đa anh dũng hy sinh, hôm ấy là ngày 29-8-1953.
Tấm gương anh dũng hy sinh của du kích thiếu niên Phạm Ngọc Đa lan nhanh toàn huyện, toàn tỉnh Kiến An, toàn Quân khu và cả nước. Ở huyện Tiên Lãng nhân dân và du kích các xã, các đơn vị bộ đội làm lễ truy điệu Phạm Ngọc Đa trong niềm tiếc thương và sôi sục căm thù quân xâm lược. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, quân và dân Tiên Lãng đoàn kết hiệp đồng chiến đấu, bám đất giữ làng lập nhiều chiến công xuất sắc. Ngày 20-9-1953 địch phải rút toàn bộ binh đoàn cơ động số 3 và 5 ra khỏi Tiên Lãng, chấm dứt cuộc càn dài ngày và ác liệt nhất vào khu căn cứ du kích này. Bộ đội và dân quân du kích tiêu diệt 667 tên địch, phá hủy 3 xe lội nước, bắn chìm 2 ca nô, bắn cháy 2 máy bay.
Đập tan trận càn Cờ-lốt là thắng lợi lớn nhất của quân và dân huyện Tiên Lãng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, góp phần phá tan một bước kế hoạch Na-va khi vừa hình thành, tạo thuận lợi và niềm tin cho cục diện đấu tranh của quân, dân địa phương. Thành tích chống càn của quân, dân Tiên Lãng được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen ngợi và tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng nhất. Tấm gương người du kích thiếu niên Phạm Ngọc Đa tô thắm thêm trang sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc. Năm 1997, liệt sĩ Phạm Ngọc Đa được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
Chiến tranh đã lùi xa, quê hương, đất nước đang đổi mới từng ngày, đời sống của nhân dân không ngừng được cải thiện, nâng cao. Đảng, Nhà nước và nhân dân luôn ghi nhớ công ơn các anh hùng liệt sĩ. Tuổi trẻ cả nước nói chung, huyện Tiên Lãng nói riêng luôn học tập, noi gương anh hùng Phạm Ngọc Đa, nỗ lực cống hiến để xây dựng, bảo vệ quê hương, đất nước. Ở thị trấn Tiên Lãng có đường phố mang tên Phạm Ngọc Đa. Tượng đài người Anh hùng được đặt trang trọng tại Trung tâm Văn hóa thanh thiếu niên của huyện. Các thế hệ trẻ hôm nay và mai sau mãi tự hào về Phạm Ngọc Đa - tấm gương sáng muôn đời.
Bài và ảnh:Phạm Văn Đáo
