“Đánh ghen” (tranh dân gian Đông Hồ).
“Dòng tranh dân gian Đông Hồ” là cuốn sách thứ hai của dự án khôi phục tranh dân gian Việt Nam do nhà sưu tập Nguyễn Thị Hòa, Giám đốc Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội khởi xướng. Trước đó, dự án hoàn thành cuốn sách “Dòng tranh dân gian Kim Hoàng”. Sách "Dòng tranh dân gian Đông Hồ" dày gần 300 trang, gồm 3 chương: “Làng Đông Hồ”, “Các dòng tranh dân gian sản xuất tại Đông Hồ” và “Tranh dân gian khắc gỗ và vẽ tay”. 500 bức ảnh trong cuốn sách mô tả khá chi tiết về làng Đông Hồ, quá trình hình thành, phát triển cũng như các bước kỹ thuật làm tranh Đông Hồ. Bên cạnh đó, các bức tranh Đông Hồ nổi tiếng và những bức tranh Đông Hồ ít được du khách biết tới, chân dung nghệ nhân tiêu biểu cũng được giới thiệu trong cuốn sách này.
Nhà sưu tập Nguyễn Thị Thu Hòa chia sẻ: cuốn sách là kết quả gần 10 năm của bà cùng GS Trịnh Sinh và nhiếp ảnh gia Lê Bích nghiên cứu, và thực hiện. Đặc biệt, cuốn sách nhận được sự hỗ trợ của họa sĩ Nguyễn Đức Hòa, họa sĩ Vũ Đình Tuấn, thư họa gia Xuân Như - Vũ Thanh Tùng, chuyên gia nghiên cứu đồ họa cổ Vũ Thị Hằng.
Nhóm tham khảo những công trình nghiên cứu về tranh dân gian nói chung và tranh dân gian Đông Hồ nói riêng của các tác giả đi trước. Từ nền cốt đó, nhóm thực hiện hàng trăm chuyến đi thực tế, về làng Đông Hồ gặp gỡ, trò chuyện với các nghệ nhân. Nhiều tư liệu mới được các nghệ nhân hoặc đại diện gia đình các nghệ nhân chia sẻ, giúp cuốn sách này có những nét khác biệt so với nhiều cuốn sách tranh Đông Hồ từng xuất bản trước đây.
Trước hết, có thể kể đến thời gian xuất hiện của dòng tranh Đông Hồ. Theo các tài liệu trước đó, làng tranh này được ra đời vào thế kỷ 16. Nhưng qua khảo sát bia đình làng trong quá trình khảo sát làng Đông Hồ cổ, kết hợp với một số sử liệu khác, nhóm nghiên cứu phỏng đoán, thời gian dòng tranh dân gian Đông Hồ xuất hiện vào khoảng thế kỷ 17.
Cùng với đó, phát hiện mới tiếp theo là nhóm tác giả đã làm rõ quy trình xử lý điệp thành bột điệp để quét. Ai có kiến thức về tranh Đông Hồ đều biết, tranh Đông Hồ làm trên giấy điệp, nhưng cụ thể điệp được làm ra sao và trải qua những công đoạn nào thì không phải ai cũng nắm rõ. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng làng tranh Đông Hồ hiện nay chỉ còn vài hộ duy trì nghề làm tranh, phải cỡ 3 năm các hộ mới làm điệp một lần. Vì thế, nếu không có thời gian gắn bó và nghiên cứu lâu dài về làng tranh này, rất khó để nhóm tác giả ghi lại, chụp lại quy trình sản xuất này.
Điểm mới khác về dòng tranh dân gian Đông Hồ được phát hiện là làng tranh này không sản xuất đơn lẻ theo các hộ gia đình mà từng có thời gian làm theo mô hình hợp tác xã, Nhà nước đặt hàng sáng tác tranh cổ động. Tranh Đông Hồ không chỉ có các bức: “Vinh hoa Phú quý”, “Đánh ghen”, “Hứng dừa”, “Đám cưới chuột”… mà còn có các bức tranh cổ động đấu tranh chính trị như: “Không có gì quý hơn độc lập tự do”, “Tải lương ra tiền tuyến”… Đó cũng là sức sống và sự thích ứng với thời cuộc của dòng tranh này được nhóm tác giả làm rõ từ khi hình thành, phát triển đến ngày nay. Có thể thấy, vào thời điểm nào, tranh Đông Hồ cũng thể hiện được bản sắc văn hóa dân tộc và khẳng định vị trí của mình trong kho tàng di sản mỹ thuật Việt Nam.
Nhà sưu tập Nguyễn Thị Thu Hoà hy vọng cuốn sách có những đóng góp mới trong việc nghiên cứu văn hóa, mỹ thuật, lịch sử, dân tộc học… Đánh giá chất lượng của cuốn sách, TS Trần Đoàn Lâm, Giám đốc NXB Thế giới cho biết: “Dòng tranh dân gian Đông Hồ” như một bảo tàng thâu tóm được kỹ thuật, tinh hoa đặc biệt của dòng tranh Đông Hồ. Đây là một tài liệu quý, đáng tin cậy.
Tú Uyên
