(HPĐT)- Biến đổi khí hậu (BĐKH) cùng các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, đang gây nhiều thiệt hại đến kinh tế- xã hội. Để ứng phó với thách thức này, bên cạnh các nghiên cứu khoa học chuyên sâu, các chuyên gia đang tích cực phối hợp kiến thức bản địa của người dân với tiến bộ khoa học kỹ thuật nhằm tìm ra các giải pháp ứng phó hiệu quả và bền vững.
Bài học từ thực tiễn
Câu chuyện anh Ma Seo Chứ, Trưởng thôn Kho Vàng, xã Cốc Lầu, huyện Bắc Hà (Lào Cai) để lại ấn tượng sâu sắc sau cơn bão số 3 năm 2024. Khi nhận được thông tin cảnh báo về nguy cơ sạt lở núi, lũ quét từ chính quyền xã, anh kịp thời kiểm tra, phát hiện các dấu hiệu nguy hiểm trên đỉnh đồi và nhanh chóng vận động bà con di dời. Trong vòng chỉ vài giờ đồng hồ, hơn 110 người dân được di chuyển lên khu đất cao an toàn trên đỉnh đồi. Khi lũ tràn về, khu dân cư được bảo vệ an toàn tuyệt đối nhờ quyết định kịp thời của anh Ma Seo Chứ, tránh được hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra.
Câu chuyện này cho thấy việc người dân kết hợp những thông tin dự báo hiện đại cùng kiến thức bản địa (KTBĐ), chủ động đưa ra các biện pháp ứng phó, nhất là trong tình huống khẩn cấp là giải pháp hữu hiệu để giảm thiểu những thiệt hại thiên tai. Theo tài liệu hướng dẫn “Xác định và sử dụng kiến thức bản địa trong thích ứng BĐKH” do GS, TS Phan Văn Tân là chủ nhiệm dự án; phó chủ nhiệm dự án TS Trần Quang Đức (Trường ĐH Khoa học tự nhiên), KTBĐ là kết quả của sự quan sát, đúc rút kinh nghiệm từ thực tế sinh hoạt và trong sản xuất nônglâm nghiệp, trong quản lý tài nguyên và cộng đồng, được hình thành trực tiếp từ quá trình lao động của mọi người dân, dần được hoàn thiện và truyền thụ lại cho các thế hệ sau. Vì vậy, việc vận dụng KTBĐ trong thích ứng BĐKH là chìa khóa thành công cho việc phát triển sinh kế bền vững; nhất là đối với vùng ven biển và miền núi, dễ bị tổn thương thiên tai.
Như tại quận Đồ Sơn - nơi có truyền thống khai thác thủy sản, đánh bắt xa bờ. Người dân có nhiều kinh nghiệm quý ứng phó hình thế thời tiết trên biển. “Trên trời chưa biết, dưới nước đã hay” là câu ca được người dân vạn chài quận Đồ Sơn truyền tụng, khẳng định sự thông thạo về am hiểu thời tiết của ngư dân. Chỉ với quan sát màu mây, màu nước, người dân dự báo được diễn biến thời tiết. Như mây thành viền, màu tím là sắp có gió; mùa đông mặt trời “luồn hang” (chui vào giữa 2 đám mây đen) thì hôm sau sẽ có gió to, phải nghỉ làm. Biển đang xanh mà tự nhiên có một khoảng đen hoặc vẩn đục (dân gian gọi là nước bồ hóng) là sắp có bão và sắp có sóng lớn.
Phát huy kiến thức bản địa
Nâng cao nhận thức, trách nhiệm cộng đồng, nâng cao năng lực dự báo và giám sát xã hội là một trong những giải pháp để ứng phó với BĐKH. Nhiệm vụ này được đề cập tại Quyết định số 565/QĐ-UBND, ngày 5-3- 2020, của UBND thành phố phê duyệt kế hoạch ứng phó BĐKH của thành phố giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050. Theo Phó giám đốc Đài Khí tượng thủy văn thành phố Hải Phòng Nguyễn Hồng Sinh, hiện, hệ thống quan trắc, dự báo khí tượng của đơn vị được tăng cường, đội ngũ dự báo làm chủ công nghệ hiện đại. Song, trong một số tình huống, đội ngũ dự báo “trở tay không kịp”, do thời tiết diễn biến bất thường, thay đổi đột ngột. Không chỉ ở Việt Nam, kể cả tại quốc gia phát triển, đối với thiên tai thời tiết cực đoan hiện chưa thể đưa ra dự báo chính xác về thời gian, địa điểm sẽ xảy ra, mà chỉ có thể dự báo khoảng không gian và thời gian có thể xảy ra. Nên sự chủ động của người dân trong ứng phó BĐKH, nhất là tình huống thiên tai, thời tiết cực đoan là cần thiết.
KTBĐ chứng minh được vai trò trong thích ứng BĐKH dựa vào cộng đồng một cách rõ ràng. Việc kết hợp kiến thức bản địa và kiến thức khoa học kỹ thuật mới một cách phù hợp sẽ càng hiệu quả hơn trong các hoạt động thích ứng. Nhưng để những KTBĐ được bền vững và mở rộng hơn nữa thì rất cần chính sách, nguồn lực tài chính hỗ trợ cụ thể; nhất là việc tài liệu hóa, lưu trữ những kiến thức này. Bên cạnh đó, cần hỗ trợ cụ thể để nhân rộng, phổ biến rộng rãi hơn KTBĐ. Mặt khác, cộng đồng dân cư tiếp tục phát huy vai trò trong việc thực hành, duy trì và phát triển nguồn KTBĐ và liên kết với nhau để chia sẻ, hỗ trợ nhau thích ứng hiệu quả với BĐKH.
