Phim tài liệu- dấu ấn vươn tầm

Cảnh trong phim tài liệu “Những đứa trẻ trong sương” của đạo diễn trẻ Hà Lệ Diễm.

Phát triển không ngừng

Đạo diễn, NSƯT Nguyễn Hồng Quảng đánh giá, ngày nay, cách nhìn và khai thác đề tài trong phim tài liệu trực diện và đa chiều hơn. Cách thể hiện gần gũi với cuộc sống của những bộ phim này cũng mang đến cho người xem những cảm xúc thẩm mỹ tươi mới và lạ lẫm. Một số bộ phim hiện thực, với thủ pháp làm phim mới lạ dần tìm được công chúng.

Theo đạo diễn Đoàn Hồng Lê, so với 10 năm trước đây, nhờ internet, phim tài liệu Việt Nam ngày càng tiếp cận với cách làm phim của thế giới, ngoài các hãng phim Nhà nước được đầu tư từ ngân sách, xuất hiện một thế hệ các nhà làm phim độc lập với cách làm phim mới mẻ, tôn trọng hiện thực. Có những phim được phát hành ở nước ngoài, có phim phát hành tại các cụm rạp lớn trong nước, có khán giả riêng.

Thực tế, gần đây, phim tài liệu Việt Nam liên tiếp có những tác phẩm gây tiếng vang với bạn bè thế giới. Tại Liên hoan phim (LHP) tài liệu quốc tế Amsterdam 2021 vừa qua, Hà Lệ Diễm (sinh năm 1991) đoạt giải “Đạo diễn xuất sắc nhất” và giải đặc biệt của Ban giám khảo dành cho hạng mục phim đầu tay với tác phẩm “Những đứa trẻ trong sương”. Tác phẩm tài liệu dài 92 phút được đánh giá cao khi kể về cuộc sống của Di, một bé gái 12 tuổi người Mông sống tại Sa Pa (Lào Cao). Từ nhân vật Di và những mối quan hệ chung quanh em, Hà Lệ Diễm kể một câu chuyện về cuộc đụng độ giữa phong tục cổ xưa và giá trị hiện đại, tại một nơi mà trẻ em sinh ra từ một nền văn hóa truyền thống cũng được tiếp cận với thế giới bên ngoài. Bộ phim phản ánh những hậu quả đáng tiếc của hủ tục, cả nguy cơ bắt cóc, nạn buôn bán người.

Bộ phim tài liệu “Mùa xuân vĩnh cửu” (tựa tiếng Anh: The Eternal Springtime) của đạo diễn Việt Vũ cũng vừa thắng giải Grand Prix Documentary Short tại LHP Quốc tế Cork lần thứ 66 tổ chức ở Ireland. Theo chia sẻ của nhà sản xuất phim tài liệu này, giải thưởng có được tại LHP Quốc tế Cork mở ra cơ hội để “Mùa xuân vĩnh cửu” nhận đề cử cho “Phim tài liệu ngắn xuất sắc” giải Oscar 2022 danh giá. Bộ phim dài 26 phút, được giới thiệu ngắn gọn lột tả những khoảnh khắc trong hiện tại mong manh của một quốc gia Đông Nam Á giàu lịch sử đang chuyển mình trong kỷ nguyên kỹ thuật số. Sau cùng, đây là một bộ phim truyền tải những hy vọng mong manh về tương lai. Theo NSND Đào Bá Sơn, với nét riêng biệt trong cách thể hiện, “Mùa xuân vĩnh cửu” mang lại những nét đẹp về văn hóa, du lịch và tình hữu nghị đoàn kết với các nước.

Ngoài hai tác phẩm kể trên, phim tài liệu Việt Nam có không ít những tác phẩm chất lượng, để lại ấn tượng với khán giả: “Chuyện tử tế”, “Hà Nội trong mắt ai”, “Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai”, “Ranh giới”, “Chuyện những người lính già”, “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng”, “Ông tây nước mắm”, “Chông chênh”, “Chư Tan Kra”, “Đường về”, “Hai đứa trẻ”, “Giấc mơ là công nhân”…

Đạo diễn Tạ Quỳnh Tư, người vừa đoạt giải “Đạo diễn xuất sắc nhất” hạng mục phim tài liệu tại LHP Việt Nam lần thứ 22 gần đây cho rằng, phim tài liệu hiện nay đến gần người xem hơn, nội dung phong phú, thời lượng của phim đa dạng hơn. Đặc biệt, nhiều phim có cách làm mới lạ độc đáo, không ít bộ phim chọn hình thức không lời bình để truyền tải tư tưởng chủ đề thông qua hiện thực đời sống nhân vật.

Cần thêm sức sống

Thực tế cho thấy, phim tài liệu của Việt Nam chủ yếu được các Hãng phim Nhà nước, đài truyền hình lớn như VTV, HTV sản xuất và phục vụ mục đích tuyên truyền, cổ động, chiếu miễn phí vào các dịp lễ lớn hay các liên hoan phim. Mặc dù có nhiều sự đổi mới về tư duy, nội dung, nhưng việc lạm dụng dàn dựng, nhiều lời bình và nhạc nền trong nhiều phim tài liệu ở ta đôi lúc không chạm vào cảm xúc của người xem. Đáng nói hơn nữa, so với phim điện ảnh, phim truyền hình thì phim tài liệu không thể cạnh tranh về yếu tố thương mại. Điện ảnh tài liệu Việt Nam đến nay mới có số ít tác phẩm đếm trên đầu ngón tay được chiếu ở rạp và gây tiếng vang như “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng”, “Lửa Thiện Nhân”, “Đi tìm phong”, “Đoạn trường vinh hoa”, “Chuyện ngày hôm qua”… Song các phim tài liệu chiếu rạp này lại do các nhà làm phim tư nhân – độc lập sản xuất, họ tự đầu tư kinh phí từ đầu đến cuối nên bài toán kinh tế luôn bị đè nặng.

Đạo diễn trẻ Trần Phương Thảo chia sẻ, phim tài liệu không được ra rạp là thiệt thòi cho cả nghệ sĩ và người xem. Tuy nhiên, muốn ra rạp thì phim phải có sự hỗ trợ của Nhà nước, còn dựa vào cung - cầu thì sẽ đi vào ngõ cụt, bởi vừa mất tiền thuê rạp, lại bị xếp vào khung giờ ít có khán giả, càng trở nên thách thức đối các nhà làm phim tài liệu độc lập. Nếu có sự liên kết hoặc xã hội hóa trong việc sản xuất, phát hành phim tài liệu chiếu rạp thì sẽ đưa dòng phim này lên một tầm cao mới.

NSND Nguyễn Thước cho biết, nội dung phim bao giờ cũng phải có sự tương đồng với hình thức. Khi giảng dạy cho thế hệ trẻ, NSND Nguyễn Thước luôn khuyến khích tìm cách biểu đạt tốt nhất, hiện đại nhất, truyền tải thông điệp đến người xem tốt nhất. Ông khuyên các bạn trẻ hãy cố gắng tìm hình thức phù hợp nhất, tốt nhất với nội dung mà bộ phim đang cần.

Trong khi đó, NSƯT Trịnh Quang Tùng cho rằng, phim tài liệu rất cần sự phân tích, bàn luận, trăn trở về một vấn đề đã, đang diễn ra một cách có chủ định của tác giả, trên cơ sở sự hiểu biết, trách nhiệm và những triết lý của đạo diễn thông qua câu chuyện, vấn đề đang đề cập. Làm được như vậy thì sức sống của phim tài liệu sẽ còn mãi và góp phần quan trọng vào sự thay đổi nhận thức của con người./.