Gốm phù điêu: Tình đất, nghĩa đời

Đại đức Thích Chánh Tịnh xuất gia từ năm 18 tuổi, miệt mài học tập và nghiên cứu Phật pháp, đồng thời có kiến thức sâu rộng về văn hóa và lịch sử. Như một nhân duyên, ông say mê nghiên cứu các họa tiết phù điêu gốm cổ trong các đền chùa, tìm cách phục hồi những hiện vật và chi tiết đã bị bào mòn theo thời gian. Từ đó, ông bước vào con đường nghệ thuật phục dựng và chế tác các sản phẩm gốm truyền thống, với chất liệu, kỹ thuật và kiểu dáng mang vẻ đẹp thuần Việt.

Đại đức chia sẻ: "Chùa là bảo tàng văn hóa nghệ thuật của dân tộc, hội tụ đỉnh cao của kiến trúc và điêu khắc… được thể hiện qua các chất liệu gỗ, đá, đồng, đất nung và gốm sứ. Trong đó, gốm sứ có tuổi thọ hàng ngàn năm, lưu giữ thông điệp lịch sử của thời đại cho muôn đời sau. Những năm tháng tu hành ở các tu viện đã thấm đẫm điều đó trong tôi, và gốm đã đến với tôi từ lúc ấy."

Xưởng gốm Phù Điêu của Đại đức Thích Chánh Tịnh tọa lạc yên bình trong một con ngõ nhỏ ở thôn 3, xã Tú Sơn, huyện Kiến Thụy (nay là Kiến Hải). Nét đặc sắc của gốm phù điêu do ông chế tác nằm ở chỗ, mỗi sản phẩm đều là độc bản, mang phong cách riêng của nghệ nhân – từ khâu chế tác, tạo khuôn âm bản đến quá trình nặn khắc tinh xảo, công phu… tất cả đều được thực hiện hoàn toàn thủ công. Các sản phẩm gốm được phủ men gio, nung củi, hoàn toàn theo công thức thuần Việt mà cha ông để lại từ ngàn xưa.

Đại đức Thích Chánh Tịnh dành nhiều công sức tìm hiểu các loại cao lanh, đất sét để tạo chất liệu phù hợp cho từng sản phẩm; nghiên cứu các nguyên liệu để tạo màu men gio, men xanh, men nâu, tương ứng với các loại men gốm cổ; đồng thời nghiên cứu kỹ thuật nung và kiểu lò nung truyền thống. Với tài năng bẩm sinh, khát vọng sáng tạo và quá trình nghiên cứu bài bản, ông đã chế tác ra nhiều sản phẩm gốm và các loại phù điêu, họa tiết độc đáo, mang vẻ đẹp riêng – từ những chi tiết nhỏ tinh xảo đến các kích thước lớn. Qua những tác phẩm này, ông mong muốn thể hiện triết lý nhà Phật và truyền tải những quan niệm từ bi, bác ái hiện hữu trong đời sống nhân sinh.

Về quá trình lao động sáng tạo, Đại đức Thích Chánh Tịnh chia sẻ: "Khó khăn nhất trong chế tác gốm là tạo ra một dòng gốm riêng biệt – được điêu khắc, nặn đắp, phủ men và nung đốt sao cho không bị rơi, nứt hay xé trong lò ở nhiệt độ trên 1.200 độ C. Vì trước nay chưa ai thực hiện, tôi phải tự mình tìm tòi, tích lũy bí quyết và công thức cho dòng gốm này, từ lúc là viên đất đến khi thành sản phẩm. Tôi cố gắng làm chủ mọi công đoạn, đi sâu vào tinh hoa truyền thống, để tạo ra cái hồn, cái cốt thuần Việt, không mang bóng dáng gốm Trung Hoa!"

Một trong những chế tác nổi bật của Đại đức Thích Chánh Tịnh là bộ Bách Bình, được trao Kỷ lục Việt Nam. Đây là bộ sản phẩm gốm đắp nổi với hoa văn, họa tiết truyền thống Việt Nam nhiều loại nhất. Ông đã tạo ra 100 mẫu bình gốm cỡ lớn, mỗi bình mang các hoa văn phù điêu cổ điển riêng biệt; từng chiếc được sản xuất độc bản và có ghi tên người chế tác. Với bộ Bách Bình độc đáo này, Đại đức Thích Chánh Tịnh đã được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vào năm 2020 và, đến tháng 5/2025, được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân.

Sau đó, ông tiếp tục phát triển dòng gốm đắp nổi, tinh xảo trên bề mặt đồ gốm với các tác phẩm kích thước lớn như các bộ tượng Phật, Bồ tát, Phúc Lộc Thọ, bộ tượng vua Hùng và các anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa; đồng thời đắp nổi chim, muông thú, phong cảnh. Đến nay, ông đã sáng tạo trên 5.000 sản phẩm gốm các loại. Các tác phẩm của ông đã được trao nhiều giải thưởng, trưng bày tại các bảo tàng, triển lãm, đồng thời đến với những người yêu mến nghệ thuật gốm trên khắp mọi miền.