Chiến lược mới của Nhật Bản trong kiểm soát người nhập cư

Ngày 15/7, Thủ tướng Nhật Bản Shigeru Ishiba đã chính thức thành lập Văn phòng Thúc đẩy Một xã hội chung sống hài hòa với người nước ngoài (OPSHCFN), một nhóm chuyên trách nhằm điều phối các chính sách liên quan đến cả công dân Nhật Bản lẫn người nước ngoài sinh sống, học tập và làm việc tại quốc gia này. Ông Ishiba mô tả văn phòng mới là “trung tâm chỉ huy” để quản lý các lĩnh vực quan trọng như nhập cư, việc mua nhà đất của người nước ngoài, cũng như các khoản nợ bảo hiểm xã hội. Thủ tướng nhấn mạnh, quyết định thành lập OPSHCFN xuất phát từ thực tế Nhật Bản gần đây ghi nhận một số hành vi phạm tội hoặc gây phiền toái từ một bộ phận người nước ngoài, đồng thời các hệ thống chính phủ đôi khi bị sử dụng không phù hợp. Ông cam kết sẽ có những hành động nghiêm khắc đối với những trường hợp vi phạm pháp luật.

Hiện tại, các biện pháp xử lý cụ thể vẫn chưa được công bố, nhưng chính phủ Nhật Bản tháng trước đã công bố kế hoạch sửa đổi chính sách nhằm cấm cấp thị thực và hạn chế nhập cảnh đối với du khách hoặc người nước ngoài không thanh toán đầy đủ các dịch vụ y tế mà họ sử dụng tại Nhật. Điều này diễn ra trong bối cảnh số người nước ngoài sinh sống tại Nhật đã tăng từ 2,23 triệu lên 3,77 triệu trong thập kỷ qua, chiếm khoảng 3% tổng dân số hơn 120 triệu người. Bên cạnh đó, khách du lịch quốc tế đến Nhật Bản cũng tăng đột biến, với 21,5 triệu lượt khách chỉ trong nửa đầu năm nay, theo Tổ chức Du lịch Quốc gia Nhật Bản. Năm 2024, Nhật Bản xếp hạng thứ tám thế giới về lượng du khách, đứng đầu châu Á.

Sự gia tăng đột biến của du khách và người nước ngoài đã tác động không nhỏ tới đời sống cư dân địa phương. Nhiều người bày tỏ khó chịu trước việc du khách chen chúc tại các địa điểm tham quan nổi tiếng, khiến chính quyền địa phương phải tạm đóng một số địa điểm, như khu vực ngắm núi Phú Sĩ, hay cảnh báo về mực nước giảm tại các khu nghỉ dưỡng suối nước nóng. Ngoài ra, một số người dân còn đổ lỗi cho du khách và nhà đầu tư nước ngoài khiến giá bất động sản leo thang, gây ra hiện tượng khan hiếm hàng hóa thiết yếu như gạo. Tình trạng trốn đóng bảo hiểm y tế công cộng của một số người nước ngoài cũng khiến chính phủ cân nhắc các biện pháp hạn chế nhập cảnh.

Những quan ngại này được phản ánh trong dư luận Nhật Bản. Một người nghỉ hưu ở Tokyo cho rằng lao động nhập cư đang “cướp mất việc làm” của người dân, trong khi cô Kouyama Nanami, nhân viên văn phòng 23 tuổi, bày tỏ lo ngại về việc người nước ngoài nhận được các khoản hỗ trợ phúc lợi mà người Nhật không được hưởng. Giáo sư xã hội học Shunsuke Tanabe tại Đại học Waseda nhận định nhiều quan ngại về tội phạm hay ảnh hưởng tiêu cực từ nhập cư xuất phát từ thông tin sai lệch, bởi thực tế tỷ lệ tội phạm tại Nhật đã giảm trong hai thập kỷ qua, bất chấp sự gia tăng về số lượng du khách và người nước ngoài. Bộ Tư pháp Nhật Bản cho biết, năm 2023, chỉ 9.726 người nước ngoài bị bắt giữ, chiếm 5,3% tổng số vụ phạm tội.

Một yếu tố quan trọng khác thúc đẩy quyết định của ông Ishiba là bối cảnh chính trị. Cuộc bầu cử Thượng viện sắp tới sẽ chọn 124 trên tổng số 248 ghế, trong khi đảng cánh hữu Sanseito đang vận động chống nhập cư, thúc đẩy chính sách “Nhật Bản trước tiên” và dự kiến giành 10-15 ghế, làm suy yếu vị thế của đảng Dân chủ Tự do (LDP) do Thủ tướng Ishiba dẫn đầu. Một số chuyên gia cho rằng việc thành lập OPSHCFN là một động thái nhằm chứng minh LDP “cứng rắn” với vấn đề người nước ngoài, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro khi tạo cảm giác giám sát quá mức, khiến lao động nhập cư cảm thấy không được chào đón.

Thực tế, Nhật Bản vẫn đang đối mặt với thách thức lớn về dân số và lực lượng lao động. Tỷ lệ sinh giảm xuống mức kỷ lục 1,15 vào năm 2024, thấp hơn nhiều mức 2,1 cần thiết để duy trì ổn định dân số. Điều này đồng nghĩa lực lượng lao động trong nước sẽ tiếp tục giảm, ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế vốn trì trệ kể từ đầu thập niên 1990. Do đó, lao động nước ngoài trở thành nguồn lực quan trọng. Nhật Bản đã nới lỏng yêu cầu thị thực và cải thiện điều kiện cư trú cho người nhập cư, với số lượng nhân viên nước ngoài đạt mức cao kỷ lục 2,3 triệu vào tháng 10/2024. Các thị thực được ưu tiên cấp cho lĩnh vực điều dưỡng, hàng không và các ngành nghề thiếu hụt lao động trong nước.

Trong thông báo ngày 15/7, Thủ tướng Ishiba thừa nhận tầm quan trọng của việc duy trì quan điểm cởi mở với người nước ngoài. Ông nhấn mạnh: “Khi Nhật Bản đối mặt với những thách thức về tỷ lệ sinh giảm và dân số già, điều cần thiết là phải đón nhận một số lượng nhất định lao động nước ngoài và mở rộng du lịch, đảm bảo quá trình thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng.” Như vậy, việc thành lập OPSHCFN vừa là giải pháp chính sách vừa là động thái chính trị, nhằm cân bằng giữa nhu cầu kiểm soát người nước ngoài và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh xã hội già hóa nhanh chóng.

NH (tổng hợp)