Hơn một thế kỷ tranh chấp biên giới Campuchia - Thái Lan
Đường biên giới chung 800 km giữa Campuchia và Thái Lan có nhiều điểm chưa phân định, khiến tranh chấp từng nhiều lần bùng phát thành xung đột.
Quan hệ giữa Campuchia và Thái Lan lại một lần nữa rơi vào tình trạng căng thẳng nghiêm trọng khi từ rạng sáng 24/7, quân đội hai nước nổ súng tại khu vực gần đền Ta Moan Thom, lan rộng sang các khu vực biên giới khác. Đây được coi là cuộc đụng độ nghiêm trọng nhất giữa hai quốc gia láng giềng trong hơn một thập kỷ, với ít nhất 15 người thiệt mạng và hơn 30 người bị thương theo phía Thái Lan. Campuchia chưa công bố số liệu thương vong, nhưng giới quan sát nhận định con số thực tế có thể cao hơn do giao tranh đã sử dụng các vũ khí hạng nặng.
Nguyên nhân sâu xa của xung đột không chỉ nằm ở những va chạm quân sự mới mà còn bắt nguồn từ lịch sử lâu đời, liên quan đến tranh chấp chủ quyền quanh đền Preah Vihear, một di tích nghìn năm tuổi nằm trên dãy núi Dangrek, biên giới giữa hai nước. Từ năm 1907, khi Campuchia còn là thuộc địa của Pháp, biên giới giữa Thái Lan và Campuchia đã được người Pháp vẽ theo đường phân thủy tự nhiên. Theo đó, nước mưa phía bắc dãy Dangrek chảy về phụ lưu sông Mekong ở Thái Lan, còn phía nam chảy vào các sông ở Campuchia. Tuy nhiên, bản đồ năm 1907 thể hiện ngôi đền Preah Vihear nằm trong lãnh thổ Campuchia, dẫn đến Thái Lan sau này phát hiện ra “sai sót” khi khảo sát riêng vào năm 1930.
Mặc dù Thái Lan đã chấp nhận bản đồ này một cách chính thức ban đầu, nhưng họ vẫn khiếu nại sau khi phát hiện sự chênh lệch. Thời kỳ sau đó, chính phủ Thái Lan nhiều lần tìm cách đàm phán với chính quyền thực dân Pháp, nhưng mọi nỗ lực bị gián đoạn khi Pháp đầu hàng Đức năm 1940. Sau khi Campuchia giành độc lập vào năm 1953, quân đội Thái Lan kiểm soát đền Preah Vihear vào năm 1954 dựa trên đường phân thủy tự nhiên, bất chấp sự phản đối mạnh mẽ từ Phnom Penh.
Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) đã can thiệp, và năm 1962 ra phán quyết trao quyền sở hữu đền Preah Vihear cho Campuchia với 9 phiếu thuận và 3 phiếu chống. Tòa khẳng định bản đồ năm 1907 cho thấy đền nằm hoàn toàn trong lãnh thổ Campuchia, nhưng không phân định phần đất liền phía bắc ngôi đền – nơi có lối vào. Đây trở thành điểm “nóng” cho các tranh chấp biên giới về sau. Thái Lan miễn cưỡng tuân thủ, nhưng vẫn tuyên bố chủ quyền quanh khu vực lân cận, tạo ra mối bất đồng kéo dài.
Đến năm 2008, Campuchia đề xuất UNESCO công nhận Preah Vihear là Di sản Thế giới. Thái Lan phản đối vì cho rằng hồ sơ bao gồm cả khu vực tranh chấp, nhưng Campuchia sau đó đã chỉnh sửa chỉ yêu cầu công nhận riêng ngôi đền. Dù vậy, động thái này vẫn khiến Thái Lan cáo buộc Campuchia lợi dụng danh hiệu UNESCO để củng cố yêu sách chủ quyền, dẫn đến các đụng độ quân sự từ năm 2008 đến 2011 tại Preah Vihear, Ta Moan Thom và Ta Krabey. Trong các trận giao tranh này, hàng trăm binh sĩ và dân thường thương vong, phản ánh sự căng thẳng nghiêm trọng kéo dài trên dãy núi Dangrek.
Năm 2011, ICJ đưa ra phán quyết giải thích và áp dụng biện pháp tạm thời, yêu cầu cả hai bên rút quân khỏi “khu phi quân sự tạm thời” và kiềm chế các hành động làm leo thang xung đột. Năm 2013, tòa xác nhận toàn bộ khu vực tranh chấp thuộc về Campuchia, buộc Thái Lan rút quân, nhưng loại trừ ngọn đồi Phnom Trap, nơi Thái Lan vẫn tuyên bố chủ quyền. Phán quyết này tạm thời hạ nhiệt căng thẳng nhưng không loại bỏ hoàn toàn mầm mống xung đột.
Từ đó đến nay, tình hình biên giới vẫn luôn âm ỉ căng thẳng, với các đợt giao tranh nhỏ lẻ, đỉnh điểm là tháng 5 năm nay khi một binh sĩ Campuchia thiệt mạng. Hai bên đều tăng cường hiện diện quân sự, phong tỏa biên giới và áp dụng các biện pháp hạn chế lẫn nhau. Thái Lan đình chỉ hầu hết hoạt động qua lại cửa khẩu, chỉ trừ trường hợp khẩn cấp; Campuchia cấm phim, chương trình truyền hình Thái Lan, ngừng nhập khẩu nhiên liệu, trái cây, rau củ, đồng thời tẩy chay một số đường truyền Internet và nguồn cung cấp điện từ Thái Lan.
Sáng 24/7, khi quân đội hai nước nổ súng tại Ta Moan Thom, giao tranh nhanh chóng lan sang các khu vực biên giới khác. Thái Lan cáo buộc Campuchia khai hỏa pháo phản lực BM-21 vào các khu dân cư, khiến họ điều động tiêm kích F-16 tấn công các mục tiêu quân sự đối phương. Báo chí Thái Lan đưa tin quân đội nước này đã chiếm được đền Preah Vihear và Ta Krabey, nhưng Campuchia khẳng định các di tích vẫn nằm trong tầm kiểm soát của họ. Đụng độ hôm 25/7 vẫn tiếp diễn, sử dụng vũ khí hạng nặng như pháo binh và rocket, khiến nguy cơ một cuộc xung đột kéo dài hiện hữu.
Lịch sử tranh chấp giữa Campuchia và Thái Lan cho thấy xung đột không chỉ mang tính quân sự mà còn gắn liền với các yếu tố văn hóa, lịch sử và chính trị. Ngôi đền Preah Vihear không chỉ là di sản kiến trúc cổ mà còn là biểu tượng chủ quyền và lòng tự hào dân tộc. Những tranh chấp như vậy thường dễ bùng phát thành các vụ đối đầu quân sự khi căng thẳng chính trị, dân sự hoặc ngoại giao gia tăng.
Trong bối cảnh hiện nay, giao tranh biên giới càng làm nổi bật vai trò quan trọng của các cơ chế ngoại giao và quốc tế, như ICJ hay ASEAN, trong việc duy trì hòa bình và kiềm chế leo thang xung đột. Việc hai nước không kiểm soát triệt để biên giới và vẫn áp dụng biện pháp trả đũa kinh tế, văn hóa hay quân sự cho thấy rủi ro về một cuộc khủng hoảng lớn hơn là rất cao. Đồng thời, các sự kiện này cũng cảnh báo về tầm quan trọng của đối thoại liên tục, thỏa thuận rõ ràng về biên giới, cũng như sự hợp tác khu vực nhằm giảm thiểu khả năng bùng phát xung đột tương tự.
Nhìn chung, căng thẳng Campuchia – Thái Lan lần này là hệ quả từ những tranh chấp lịch sử kéo dài hơn một thế kỷ, cộng thêm những tính toán quân sự, chính trị hiện đại. Đền Preah Vihear và các khu vực lân cận vẫn là “điểm nóng” dễ bùng phát xung đột. Giải pháp lâu dài đòi hỏi sự kiềm chế, ngoại giao và hợp tác khu vực, đồng thời cân bằng giữa bảo tồn di sản văn hóa, đảm bảo chủ quyền quốc gia và duy trì hòa bình khu vực.