Câu chuyện của những chí sĩ yêu nước trong cuốn sách 'Ba người vượt ngục Guyane'
Cuốn sách 'Ba người vượt ngục Guyane' của kỹ sư Đỗ Thái Bình vừa được ra mắt tại Hà Nội, Hải Phòng và sắp tới là thành phố Hồ Chí Minh.
Cuốn sách không chỉ là khảo cứu công phu về những chí sĩ yêu nước bị lưu đày tại vùng đất Nam Mỹ xa xôi, mà còn là hành trình tìm lại lịch sử, mở ra những lát cắt về phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ 20.
Hành trình điền dã xuyên lục địa
“Số phận các nhân vật gắn với tập thể và lịch sử” - là lời tâm huyết của kỹ sư Đỗ Thái Bình, người dành gần 30 năm để đi tìm câu trả lời cho câu hỏi giản dị nhưng ám ảnh: “Ông tôi đã vượt ngục kiểu gì?”.
Cụ Đỗ Văn Phong, ông nội ông - là một chí sĩ Đông Kinh Nghĩa Thục bị thực dân Pháp kết án biệt xứ tại nhà tù Guyane. Cuốn sách ra đời từ nỗi day dứt cá nhân đó, nhưng vượt lên thành một công trình có giá trị sử học. Từ năm 1995, khi được đọc cuốn Nhà xuất bản Mai Lĩnh viết về dòng họ mình, kỹ sư Đỗ Thái Bình bắt đầu để ý tới những câu chuyện bị lãng quên của gia đình.
Sau đó, hành trình đi tìm dấu vết đưa ông tới miền Tây Nam bộ, nơi từng là điểm dừng chân của những người vượt ngục; rồi sang Pháp, đến tận kho lưu trữ quốc gia hải ngoại (ANOM), đọc từng bản án viết tay bằng tiếng Pháp ố vàng. Sau cùng, ông đặt chân tới Guyane - nơi được mệnh danh là “địa ngục trần gian” mà thực dân Pháp dùng để lưu đày những người yêu nước.
“Tôi đã thuê xe, ngủ trong làng thổ dân sát trại giam, vượt rừng, lang thang ngoài bến cảng, cố gắng hình dung cảm giác những người tù Việt Nam từng trải qua,” ông kể.
Từ 32 trại tù được tra cứu, ông xác định được trại Malgaches ven sông Maroni chính là nơi ông nội mình cùng đồng đội vượt thoát vào tháng 3/1917. Từ đây, bí mật dần hé lộ…
Cùng với cụ Đỗ Văn Phong là hai chí sĩ Nguyễn Quang Diêu và Lý Liễu, những người cũng bị kết án biệt xứ sau vụ án Phan Bội Châu năm 1913. Ba người đại diện những tầng lớp yêu nước: nhà thơ, nhà Nho, nhà tổ chức hợp lực để vượt qua sông Maroni, rừng rậm nhiệt đới, rồi qua Surinam, vượt biển đến Trinidad.
Nhờ cộng đồng người Hoa tiếp sức, cả ba làm thuê, rồi tiếp tục lên tàu lớn vượt Bắc Mỹ và trở về châu Á. Cuộc vượt ngục ngoạn mục ấy diễn ra sau nhiều lần thất bại, bị bắt, rồi lại trốn tiếp - một hành trình đòi hỏi trí tuệ, bản lĩnh và lòng quả cảm.
Tác phẩm xác nhận: nhóm 11 người đi biệt xứ từ năm 1913, một người mất sớm, một người định cư lại, chín người đào thoát thành công; trong đó có cả “thủ lĩnh” Lý Liễu, người vượt ngục trước một năm để mở đường.
Tư liệu quý giá và cấu trúc khoa học
Cuốn sách dày 505 trang, trong đó có 190 trang in màu, 290 ảnh minh họa, 3 bản đồ khổ lớn và danh sách gần 1.000 tù nhân Việt tại Guyane. Nội dung được chia thành 7 chương chính và 5 phụ lục, kèm theo phần chú giải, chỉ mục và bản dịch tiếng Anh - hiếm thấy ở các ấn phẩm hiện nay.
Dự lễ ra mắt sách ở Hải Phòng ngày 15/7, Đại tá, thạc sĩ Trần Quốc Huy, Chủ tịch Chi hội Khoa học Lịch sử Quân sự thành phố Hải Phòng nhận xét: Cuốn sách “Ba người vượt ngục Guyane” là công trình nghiên cứu rất chi tiết, cẩn thận, thể hiện sự trân trọng sâu sắc đối với những chí sĩ yêu nước đã hy sinh, chịu đựng gian khổ để trở về với Tổ quốc.
Trong cuộc kháng chiến chống Pháp suốt hơn 30 năm, có hàng vạn người bị bắt, nhiều người bị chém đầu, tù đày, lưu đày biệt xứ. Những người như cụ Đỗ Văn Phong, Nguyễn Quang Diêu và Lý Liễu vượt qua mọi hoàn cảnh để trở về. Hành trình vượt ngục của họ không chỉ mang tính cá nhân, mà còn là biểu tượng cho tinh thần bất khuất của một thế hệ.
Tác giả tái hiện lại một phần cuộc hành trình đó bằng cả quá trình tái tạo công phu, khoa học, từ việc đi đến tận nơi, tiếp cận hồ sơ lưu trữ, cho tới dựng lại chân dung các nhân vật. Đây là công lao lớn, góp phần phát huy và gìn giữ tinh thần chí sĩ yêu nước thời kỳ chống Pháp…
Ông Oliver Delesalle, nhà nghiên cứu người Pháp