Phong trào vận động dân chủ lan tỏa rộng ở Hải Phòng những năm 1936 - 1939
Những năm 1936 - 1939, dưới sự lãnh đạo của Đảng, phong trào đấu tranh đòi chính quyền thực dân thi hành quyền dân chủ của công nhân và nhân dân lao động Hải Phòng ngày càng gay gắt và lan rộng, tạo nhiều chuyển biến mới cả về lượng và chất.
Lan tỏa sâu rộng phong trào
Cuộc đại khủng hoảng kinh tế tư bản chủ nghĩa thế giới 1929 - 1933 kết thúc, nhưng hậu quả của nó vẫn tác động nặng nề đến nhiều nước tư bản chủ nghĩa. Tình hình nước Pháp có những thay đổi có lợi cho phong trào cách mạng ở Đông Dương và Việt Nam. Tại Pháp, Mặt trận Nhân dân Pháp do Đảng Cộng sản Pháp làm nòng cốt giành thắng lợi trong cuộc bầu cử Quốc hội năm 1936, đứng ra thành lập chính phủ mới. Chính phủ Mặt trận Nhân dân Pháp thi hành một số quyền tự do dân chủ ở các nước thuộc địa.
Thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ 7 Quốc tế Cộng sản và từ thực tế tình hình, tháng 7/1936, Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp dưới sự chủ trì của đồng chí Lê Hồng Phong quyết định chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, tập trung cuộc đấu tranh của quần chúng vào nhiệm vụ trước mắt của nhân dân Đông Dương là chống phát xít, chống chiến tranh đế quốc, chống bọn phản động thuộc địa và tay sai, đòi tự do, dân chủ, cơm áo và hòa bình. Ngay từ đầu năm 1936, phong trào đấu tranh của công nhân và nhân dân lao động Hải Phòng có những chuyển biến mới. Chỉ trong tháng 1 và tháng 2/1936, nổ ra 20 cuộc đình công, bãi công lớn, nhỏ ở các nhà máy, xí nghiệp và tiếp tục lan rộng. Tuy nhiên, sự khủng bố của kẻ thù gây ra những khó khăn nhất định.
Tháng 4/1937, Thành ủy Hải Phòng được thành lập lại để lãnh đạo thống nhất phong trào quần chúng do đồng chí Nguyễn Văn Túc (tức đồng chí Nguyễn Công Hòa) làm Bí thư. Trên cơ sở đó, cao trào đấu tranh dân chủ ở Hải Phòng từng bước được dấy lên. Trong năm 1937, phong trào đấu tranh của nhân dân Hải Phòng bùng lên khá mạnh. Tiêu biểu là cuộc đình công của hàng ngàn công nhân Nhà máy Tơ ngày 20/1/1937 với các khẩu hiệu đòi tăng lương, giảm giờ làm, đòi nghỉ ngày chủ nhật và ngày lễ được hưởng lương. Tháng 2/1937, tiếp tục nổ ra các cuộc đấu tranh của công nhân thủy thủ, công nhân của các nhà máy Chỉ, Thảm len, Sáu Kho và đấu tranh chống thuế của tiểu thương chợ Sắt... Hầu hết cuộc đấu tranh này đều thu được thắng lợi.
Những năm 1937 - 1938, cao trào đấu tranh dân chủ ở Hải Phòng diễn ra hết sức mạnh mẽ với nòng cốt là công nhân và sự tham gia của đông đảo các giới, các tầng lớp xã hội. Các phong trào đều diễn ra dưới sự lãnh đạo chặt chẽ của Thành ủy Hải Phòng. Đáng chú ý là phong trào lập Hội Ái hữu đầu tiên diễn ra trong công nhân các nhà máy, sau lan ra các giới lao động khác và lan rộng hơn ở vùng nông thôn tỉnh Kiến An. Mục tiêu nhằm đấu tranh đòi chính quyền thực dân Pháp thi hành quyền tự do dân chủ, quyền lợi kinh tế thiết thân, chống chế độ hà khắc của chủ đối với thợ.
Cao trào đấu tranh giải phóng dân tộc
Phong trào đọc và ủng hộ báo Đảng những năm 1936 - 1939 phát triển khá mạnh mẽ. Hầu hết báo xuất bản công khai của Đảng thời kỳ này đều có đại lý tại Hải Phòng. Đại lý báo Đảng ở Hải Phòng vừa là nơi phát hành báo chí cách mạng, vừa là trung tâm liên lạc giữa các tỉnh miền Duyên hải, chuyển giao báo chí, tài liệu cách mạng và kịp thời viết bài phản ánh, cổ vũ phong trào đấu tranh của quần chúng. Đường lối, chủ trương của Đảng được tuyên truyền công khai và sâu rộng trong quần chúng. Quần chúng tìm đọc và ủng hộ báo Đảng bằng nhiều hình thức như quyên tiền ủng hộ Ban Biên tập, lên tiếng ủng hộ, đấu tranh đòi thả phóng viên mỗi khi thực dân Pháp đàn áp báo chí của Đảng. Trình độ giác ngộ cách mạng và trình độ đấu tranh của quần chúng có bước phát triển.
Tháng 3/1938, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng chủ trương đổi tên Mặt trận nhân dân phản đế thành Mặt trận dân chủ Đông Dương. Thành ủy Hải Phòng lúc này do đồng chí Nguyễn Văn Cúc (tức Nguyễn Văn Linh) làm Bí thư cũng có những chủ trương mới lãnh đạo phong trào quần chúng. Cao trào đấu tranh dân chủ ở Hải Phòng phát triển lên một bước mới.
Ngày 1/5/1938, lần đầu tiên các hoạt động kỷ niệm Ngày Quốc tế Lao động được tổ chức công khai và trở thành ngày hội của công nhân và quần chúng. Tại Hải Phòng diễn ra các cuộc mít tinh, hội thảo do các hội ái hữu tổ chức. Từ cuối năm 1938, tình hình chính trị nước Pháp có nhiều diễn biến xấu. Chính phủ Đalađiê (Daladier) từ khi lên cầm quyền thi hành nhiều chính sách đối nội, đối ngoại phản dân chủ. Chính quyền thực dân Đông Dương nhân cơ hội này tăng cường đàn áp phong trào dân chủ. Những hành động khủng bố của chính quyền thực dân Pháp khiến phong trào dân chủ gặp nhiều khó khăn.
Sau ngày 1/5/1939, Thành ủy Hải Phòng phát động phong trào đấu tranh chống thuế, tiêu biểu là cuộc bãi công của công nhân Nhà máy Tơ kết thúc thắng lợi vào ngày 24/5/1939. Trong Báo cáo gửi Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đánh giá cao trình độ tổ chức và giác ngộ giai cấp của cuộc đấu tranh này.
Từ tháng 6 đến tháng 9/1939, phong trào đấu tranh dân chủ ở Hải Phòng vẫn được duy trì nhưng không còn sôi nổi như những năm trước. Tuy nhiên, những năm 1936 - 1939, dưới sự lãnh đạo của Đảng, phong trào cách mạng của công nhân và nhân dân Hải Phòng bước sang một giai đoạn phát triển mới; quần chúng được tập hợp thành đội quân chính trị đông đảo, được tập dượt qua các hình thức đấu tranh, được tuyên truyền, giáo dục một cách sâu rộng về ý thức dân tộc và dân chủ. Đây thật sự là cuộc diễn tập lần thứ hai của quần chúng cách mạng Hải Phòng, Kiến An trong quá trình tiến tới cao trào đấu tranh giải phóng dân tộc những năm 1939-1945 và Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
(Theo cuốn sách “Lịch sử Hải Phòng” tập 3, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật)