Nhiều vướng mắc về uỷ thác tư pháp

Trong xu hướng hội nhập, kinh tế xã hội phát triển, những tranh chấp dân sự, hôn nhân có yếu tố nước ngoài ngày càng tăng. Kiểm sát viên Hà Văn Dỏn, Phó trưởng Phòng Kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự, VKSND thành phố cho biết, giải quyết các vụ án có yếu tố nước ngoài vướng mắc chủ yếu là phương thức cấp tống đạt cho đương sự ở nước ngoài, uỷ thác tư pháp ra nước ngoài.

TAND thành phố tổ chức hoà giải vụ án có liên quan đến yếu tố nước ngoài.

Theo Thông tư liên tịch số 12 năm 2016 giữa Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao và TAND tối cao, trình tự, thủ tục tương trợ tư pháp trong lĩnh vực dân sự, tòa án có thể thực hiện theo 2 phương thức thông qua Bộ Tư pháp hoặc Bộ Ngoại giao. Đối với đương sự là người nước ngoài, việc ủy thác tống đạt văn bản được thực hiện thông qua Bộ Tư pháp có vướng mắc về thực hiện nộp tiền tạm ứng lệ phí ủy thác tư pháp. Cụ thể, trường hợp đã xác định được chi phí ủy thác, đương sự phải nộp trực tiếp chi phí cho cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài. Tuy nhiên, một số quốc gia như Ca-na-đa lại không chấp nhận việc chuyển khoản tiền này từ ngân hàng nước họ. Do vậy, đối với một số vụ án dân sự, hôn nhân gia đình, đương sự là công dân Ca-na-đa, tòa án không thể tiến hành việc ủy thác tư pháp cho Bộ Tư pháp để thực hiện tống đạt.

Đối với đương sự là công dân Việt Nam ở nước ngoài, việc ủy thác tống đạt văn bản sẽ thực hiện qua Bộ Ngoại giao. Song, hiện nay, giữa TAND tối cao và Bộ Ngoại giao chưa ký kết thông tư về tương trợ tư pháp. Vì vậy, việc tòa án ủy thác cho cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài để tống đạt và lấy lời khai đối với đương sự ở nước ngoài không thực hiện được. Do đó, tòa án phải tống đạt thông qua con đường bưu chính. Trong trường hợp việc tống đạt thông qua đường bưu chính không có kết quả, tòa án sẽ phải niêm yết công khai tại trụ sở và trên cổng thông tin điện tử của cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài theo quy định tại điều 474 Bộ luật Tố tụng dân sự. Quy định này chưa có hướng dẫn cụ thể, tòa án không đủ căn cứ để giải quyết vụ án đúng thời hạn luật định.

Theo thẩm phán TAND thành phố Nguyễn Thị Thu Thuỷ, thực tế, khi tòa án ủy thác tư pháp để thu thập chứng cứ, 99% số trường hợp không có kết quả, chỉ 1% có kết quả niêm yết tại cơ quan đại diện của Việt Nam. Nguyên nhân chủ yếu do bên nhận ủy thác thay đổi địa chỉ hoặc không hợp tác. Nhiều trường hợp hợp tác nhưng không thể khai báo địa chỉ vì họ đang sống lưu vong... Điều này dẫn tới việc kéo dài thời gian trong quá trình giải quyết vụ án. Vướng mắc này tập trung nhiều ở các vụ án hôn nhân gia đình có yếu tố nước ngoài, trường hợp hai bên thuận tình ly hôn, nhưng một bên sống bất hợp pháp ở nước ngoài không thể cung cấp địa chỉ, do đó không thể thực hiện uỷ thác tư pháp.

Trước đây, theo Nghị quyết số 01 năm 2003 của Hội đồng thẩm phán TAND tối cao, đối với những trường hợp ủy thác tư pháp không có kết quả vì lý do bị đơn sống bất hợp pháp không có cơ quan nào quản lý, không có địa chỉ rõ ràng không thể liên hệ được, tòa án yêu cầu người thân của bị đơn gửi cho họ lời khai của nguyên đơn và gửi về tòa án những lời khai hoặc tài liệu cần thiết cho việc giải quyết vụ án. Sau khi có kết quả tòa án có thể căn cứ vào những lời khai đó để xét xử theo thủ tục chung. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã có hiệu lực, nhưng còn thiếu các văn bản hướng dẫn cụ thể, do đó các cơ quan tố tụng chưa thống nhất có còn được áp dụng Nghị quyết số 01 để giải quyết hay không.

Những vướng mắc trong giải quyết các tranh chấp dân sự, vụ án hôn nhân gia đình có yếu tố nước ngoài làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án. Một số trường hợp phải đình chỉ, tạm đình chỉ, gây bức xúc cho đương sự. Vừa qua, Báo Hải Phòng cũng nhận được đơn kiến nghị của 1 hộ dân bức xúc về tranh chấp đất đai, TAND huyện Thuỷ Nguyên đình chỉ giải quyết. Nguyên nhân do bị đơn đang ở nước ngoài không xác minh được địa chỉ. Bên cạnh đó, theo quy định tố tụng dân sự, thời gian giải quyết vụ án có yếu tố nước ngoài kéo dài từ 15 đến 20 tháng, có khi nhiều năm. Nếu người khởi kiện không xác định được địa chỉ của đương sự người nước ngoài hoặc người Việt Nam ở nước ngoài, toà án đình chỉ giải quyết vụ án, hướng người khởi kiện giải quyết theo thủ tục tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú hoặc tuyên bố đương sự mất tích hoặc chết. Nhiều vụ việc thẩm phán phải tiến hành thủ tục định giá lại tài sản tranh chấp do biến động giá cả, bổ sung thêm người tham gia tố tụng… Đối với vụ án hôn nhân gia đình, đương sự ở Việt Nam bị ràng buộc khi có nhu cầu xây dựng gia đình mới, khó khăn trong việc đăng ký kết hôn và nhiều thủ tục hành chính khác.

Những vướng mắc trên kéo dài quá trình giải quyết, xét xử của các cơ quan tố tụng, ảnh hưởng quyền lợi hợp pháp chính đáng của các bên đương sự. Do đó, rất cần những hướng dẫn cụ thể của cơ quan trung ương để tháo gỡ vướng mắc và sự thống nhất trong áp dụng quy định pháp luật.