Có cơ chế ràng buộc doanh nghiệp

Hiện trường núi Kẹm 2 tại xã Lại Xuân tan hoang sau khi Công ty CP Thương mại và xây dựng Minh Phương đóng cửa mỏ khai thác đá tại đây. Ảnh: Trung Kiên

Năm 2009, khu vực núi Kẹm 2 (xã Lại Xuân) được UBND thành phố cấp phép cho Công ty CP Thương mại và xây dựng Minh Phương khai thác đất làm vật liệu san lấp với diện tích 2,2ha, trữ lượng khai thác 173.107,5 m3, thời hạn khai thác 5 năm. Theo quy định, năm 2014, khi hết phép khai thác, tổ chức, DN làm thủ tục đóng cửa mỏ và thực hiện khôi phục môi trường, hoàn nguyên mỏ đã khai thác. Tuy nhiên 3 năm nay, DN Minh Phương chưa thực hiện quy định này. Thực tế tại khu vực cho thấy khung cảnh tan hoang; một phần diện tích núi ngay sát nhà dân bị khai thác âm, dẫn đến nguy cơ sụt lún… Diện tích núi phía trước trở thành bãi rác tự phát của các hộ dân. Chính quyền địa phương phản ánh, hơn 3 năm nay “mỏi mắt” chờ DN làm thủ tục đóng cửa mỏ, hoàn nguyên để bàn giao địa phương quản lý.

Theo Chủ tịch UBND xã Lại Xuân Hoàng Minh Luân, đây chỉ là 1 trong 7 mỏ hết phép khai thác trên địa bàn xã, song DN chưa làm thủ tục đóng cửa mỏ. 7 mỏ này gồm mỏ đá núi Một của Công ty TNHH Phú Hưng Thịnh; mỏ đá núi Vang, núi Thợm của HTX nông nghiệp Lại Xuân; núi Mát của Công ty Xây dựng số 9; núi Kẹm của Công ty xây dựng số 9; núi Kẹm 2 của Công ty CP Thương mại và Xây dựng Minh Phương; núi Rang của Công ty Tân Phú Xuân. Trong số này, có mỏ ngừng hoạt động hàng chục năm nay, DN được cấp phép cũng không còn hoạt động gì tại địa phương. Thực trạng này khiến địa phương gặp nhiều khó khăn trong công tác quản lý. Bởi, đây là cơ hội để một số đối tượng tranh thủ khai thác trộm; mặt bằng mỏ bị một số hộ dân lấn chiếm làm vườn và nhà ở, ảnh hưởng đến giao thông đi lại và nguồn nước sinh hoạt của nhân dân; nhiều khu vực khai thác để lại những hố nước sâu nguy hiểm với người và gia súc.

Không riêng tại xã Lại Xuân, tại một số mỏ khai thác khoáng sản ở các xã Liên Khê, An Sơn, Minh Tân…cũng trong tình trạng tương tự, tạo nên “tuyệt tình cốc” ở xã An Sơn và có thêm nhiều “tuyệt tình cốc” ở các xã khác. Đây cũng là một trong nguyên nhân chính dẫn đến nạn khai thác trái phép trên địa bàn, gây thất thoát tài nguyên, thiệt hại môi trường, ảnh hưởng an ninh trật tự.

Cần chế tài ràng buộc doanh nghiệp

Tại các cuộc giám sát chuyên đề về “quản lý hoạt động khai thác khoáng sản; thu phí, lệ phí bảo vệ môi trường” của HĐND thành phố trên địa bàn huyện Thủy Nguyên mới đây, theo lý giải của ngành Tài nguyên-Môi trường và chính quyền địa phương, một trong nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trên là chưa có cơ chế đủ mạnh ràng buộc trách nhiệm và chế tài xử phạt chưa đủ nặng để răn đe các DN vi phạm. Theo quy định tại Điều 74 của Luật Khoáng sản, khi DN bị phá sản, giải thể hoặc không có khả năng thực hiện đề án đóng cửa mỏ khoáng sản (tức là thực hiện công tác cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác), cơ quan có thẩm quyền cấp phép lựa chọn tổ chức, cá nhân có đủ năng lực lập, thực hiện đề án đóng cửa mỏ khoáng sản. Kinh phí thực hiện đề án đóng cửa mỏ khoáng sản được lấy từ tiền ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường của tổ chức, cá nhân được phép khai thác. Song, trên thực tế, số tiền các DN ký quỹ thấp hơn nhiều so với chi phí phục hồi môi trường. Do đó, dẫn đến tình trạng các đơn vị, DN khai thác thà chịu mất tiền ký quỹ còn hơn thực hiện hoàn nguyên mỏ. Bên cạnh đó, Luật Khoáng sản cũng không quy định trường hợp sau khi đã sử dụng hết số tiền ký quỹ nêu trên mà vẫn thiếu, sẽ bổ sung từ nguồn nào. Công tác hoàn nguyên, phục hồi môi trường mỏ sau khi khác thác khó thực hiện vì thiếu kinh phí.

Các đại biểu tham gia giám sát và chính quyền địa phương đề nghị thành phố có cơ chế riêng ràng buộc trách nhiệm của các DN phải hoàn nguyên mỏ. Cụ thể, ngoài ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường theo quy định, các DN cần nộp trước số tiền nhất định mang tính chất như là “đặt cọc” để được xét cấp phép hoặc gia hạn khai thác. Cách làm này đã được thành phố Đà Nẵng áp dụng, hiệu quả khá tốt. Song song với đó, nâng cao chất lượng công tác thẩm định, phê duyệt phương án cải tạo, phục hồi môi trường khi cấp phép khai thác để xác định tổng số tiền mà DN phải ký quỹ sát với thực tế yêu cầu. Ngành chức năng và chính quyền địa phương các cấp tăng cường kiểm tra, giám sát thực hiện các quy định đóng cửa mỏ, hoàn nguyên của DN. Trong trường hợp DN vi phạm, xử lý nghiêm theo các quy định tại Nghị định 155 ngày 18-11-2016 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường (có hiệu lực từ 1-2-2017); kiên quyết không gia hạn cấp phép hoặc cấp phép mới cho các DN cố tình không thực hiện nghĩa vụ này.

Hà Minh