Cần sự thống nhất cơ chế, đầu mối quản lý - điều hành

Bãi rác tạm quá tải, lò đốt hiệu quả thấp

Theo báo cáo mới nhất của tổ công tác kiểm tra, đánh giá hiệu quả hoạt động của các lò đốt rác (Sở NN-PTNT), tính đến cuối tháng 9-2017, lò đốt rác BD-Anpha tại xã Đại Hợp (huyện Kiến Thụy) hoạt động hiệu quả nhất trong 5 lò đốt được thành phố đầu tư xây dựng phục vụ việc thu gom, xử lý CTR ở nông thôn. Tuy nhiên, sau 3 năm hoạt động, đến nay lò chưa được bảo dưỡng, sửa chữa theo định kỳ. Khu vực chôn lấp phần rác không đốt được sau phân loại thuộc bãi rác tạm của hai xã Đại Hợp và Đoàn Xá (huyện Kiến Thụy) chưa được xử lý; hệ thống thu gom, xử lý nước rỉ rác tại khu vực lò không hoạt động, gây ô nhiễm môi trường.

Phó chủ tịch UBND xã Đoàn Xá Phạm Văn Chiến cho biết, dù đặt trên địa giới của xã Đại Hợp nhưng lò đốt rác nằm sát với thôn Đông Xá của xã Đoàn Xá. Do lò đốt xuống cấp, khi vận hành thải ra khói gây ô nhiễm môi trường. Mỗi khi có gió Đông Bắc, khói tạt vào khu dân cư thuộc thôn Đông Xá, ảnh hưởng không nhỏ tới cuộc sống của người dân nơi đây. Còn theo ông Nguyễn Hữu Thẹng, nhân viên đội vận chuyển rác xã Đại Hợp, do thay đổi trong quy trình hoạt động của lò đốt, rác khi vận chuyển về không tập kết vào sân lò đốt mà lại cho ra bãi chứa sau đó mới phân loại, chuyển vào lò đốt dẫn tới lượng rác ùn ứ ở bãi chứa ngày một nhiều, sinh ruồi nhặng, chuột bọ và bốc mùi hôi thối.

4 lò đốt rác BD-Anpha còn lại gồm lò đốt rác tại thị trấn Vĩnh Bảo (huyện Vĩnh Bảo); xã Quốc Tuấn (huyện An Lão); xã Phục Lễ và xã Minh Tân (huyện Thủy Nguyên) đều hoạt động cầm chừng hoặc không hoạt động. Đặc biệt, lò đốt rác ở các xã Quốc Tuấn, Phục Lễ bị sử dụng để đốt rác thải công nghiệp, không đúng mục tiêu đầu tư và quy trình kỹ thuật.

Mô hình lò đốt rác chưa phát huy được hiệu quả xử lý CTR ở nông thôn, nên phần lớn rác thải sinh hoạt nông thôn được thu gom đổ đống ra các bãi rác tạm chứ chưa được xử lý, chôn lấp theo đúng quy trình. Trước thực trạng này, ngày 8-11-2016, Sở Tài nguyên - Môi trường ban hành Văn bản số 2822 hướng dẫn tạm thời công tác xử lý CTR sinh hoạt trên địa bàn các xã. Tuy nhiên đến nay, nhiều địa phương chưa thực hiện đúng quy trình xử lý theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn; không có kế hoạch định kỳ xử lý bãi rác tạm dẫn tới tình trạng quá tải, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường. Đầu năm 2017, Sở Tài nguyên - Môi trường phải phối hợp các ngành, địa phương dừng hoạt động 33 bãi rác tạm do quá tải.

Kinh phí, nhân lực đều thiếu

Theo Phó chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn (Sở NN-PTNT) Nguyễn Duy Dương, một nguyên nhân khiến các lò đốt rác chưa phát huy được hiệu quả trong xử lý CTR sinh hoạt ở nông thôn là do các đơn vị chưa làm tốt khâu quản lý, vận hành. Hiện trong tổng số 5 đơn vị được giao quản lý, vận hành các lò đốt rác, mới chỉ có HTX Thành Vinh (quận Dương Kinh) và Công ty cổ phần môi trường Vĩnh Bảo xây dựng phương án vận hành lò đốt. Tuy nhiên, do trình độ nguồn nhân lực hạn chế, đơn vị này mới duy trì công suất lò đốt đạt khoảng 70% so với thiết kế. Lò đốt không hoạt động liên tục, khiến chi phí vận hành bị đội lên.

Dù thành phố bố trí ngân sách trong dự toán ngân sách cấp huyện và cấp xã chi cho sự nghiệp môi trường để bảo đảm vận hành, nhưng mới chỉ có UBND huyện Kiến Thụy bố trí kinh phí hỗ trợ bảo đảm cơ bản theo kế hoạch phương án được duyệt. Các địa phương còn lại mới bố trí tạm kinh phí với mức 120 – 240 triệu đồng/năm. Trong khi đó, kinh phí vận hành lò đốt rác trong 1 năm là khoảng 540 triệu đồng/lò. Theo lãnh đạo các đơn vị được giao quản lý, vận hành các lò đốt rác, cộng cả nguồn kinh phí được các cấp hỗ trợ cũng như nguồn phí thu gom thu được từ các hộ dân cũng không đủ để đơn vị chi cho quá trình quản lý, vận hành lò đốt. Cùng với việc nguồn nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu về trình độ chuyên môn và công nghệ, khó khăn về kinh phí cũng là một nguyên nhân khiến việc quản lý, vận hành các lò đốt rác hiện kém hiệu quả.

Đối với hoạt động thu gom, xử lý rác thải tại các bãi tạm, theo báo cáo của Sở NN-PTNT, trong năm nay, 7 huyện dành hơn 22 tỷ đồng chi cho sự nghiệp môi trường với mức chi hỗ trợ 50 triệu đồng/thị trấn; 140 triệu đồng/xã loại 1; 120 triệu đồng/xã loại 2; 100 triệu đồng/xã loại 3 và 127,8 triệu đồng/xã loại khác. Báo cáo của Sở NN-PTNT cho thấy, với nguồn kinh phí trên, tính đến hết tháng 7-2017 mới có 22 xã thực hiện xử lý tại bãi rác tạm theo hướng dẫn của Sở Tài nguyên - Môi trường. 106 xã chưa thực hiện xử lý bãi rác tạm. Bên cạnh đó, nhận thức của chính quyền các địa phương về công tác thu gom, xử lý CTR nông thôn còn nhiều khác biệt. Chính vì vậy, có việc bố trí nguồn kinh phí cho công tác môi trường chưa hợp lý, thậm chí có nơi còn để xảy ra thất thoát.

Kỳ cuối: Cụ thể hình thức hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp tham gia

Cùng với việc nỗ lực xây dựng các khu xử lý rác thải tập trung cấp huyện, thời gian qua, thành phố và một số địa phương thí điểm ứng dụng công nghệ mới vào việc xử lý chất thải rắn ở nông thôn. Tuy nhiên, để tìm ra được một mô hình phù hợp, cần thiết phải có sự giám sát, đánh giá chặt chẽ từ các ngành chức năng. Đồng thời, thành phố sớm có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư, tạo sự cạnh tranh lành mạnh và hiệu quả.

Tháo gỡ vướng mắc cho mô hình mới

Cuối tháng 9-2016, Cục Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng) phối hợp HTX Môi trường và dịch vụ thương mại Thành Vinh (HTX Thành Vinh) triển khai mô hình phân loại, thu gom, vận chuyển xử lý CTR sinh hoạt tại xã Tú Sơn (huyện Kiến Thụy). Theo mô hình này, CTR đầu nguồn sẽ được phân loại, thu gom theo phương thức 3R (giảm thiểu, tái chế, tái sử dụng). Các hộ dân được cấp 3 loại thùng đựng rác hữu cơ, rác vô cơ và rác có thể tái chế. HTX Thành Vinh sẽ thực hiện dịch vụ thu gom, vận chuyển CTR đầu nguồn và xử lý triệt để bằng việc kết hợp phương pháp chôn lấp và phương pháp ủ phân vi sinh CTR sinh hoạt và nông nghiệp. Được kỳ vọng là một mô hình tiên tiến, ưu việt, nhưng đến nay, sau hơn 1 năm triển khai, mô hình vẫn chưa đi vào cuộc sống. Theo Phó chủ tịch UBND xã Tú Sơn Nguyễn Văn Thức, nguyên nhân là do vướng mắc trong triển khai giải phóng mặt bằng. Đến nay, còn 5 hộ chưa đồng ý với phương án hỗ trợ, bồi thường công vượt lập diện tích đất gần 360m2. Địa phương đang tích cực vận động, thuyết phục và lên phương án để sớm bàn giao được mặt bằng sạch cho chủ đầu tư triển khai xây dựng mô hình.

Một mô hình ứng dụng công nghệ Fukoka của Nhật Bản trong xử lý CTR chính là khu xử lý CTR tại xã Minh Tân (huyện Thủy Nguyên). Dự án này do Công ty cổ phần thương mại và dịch vụ kho vận Phú Hưng (Công ty Phú Hưng) làm chủ đầu tư triển khai từ năm 2015 với quy mô gần 11 ha tại khu vực thôn Ao La, xã Minh Tân. Theo ông Trần Trí Đức, Giám đốc Nhà máy xử lý rác thải Minh Tân, nhà máy được Bộ Tài nguyên - Môi trường cấp phép và chính thức đi vào hoạt động từ tháng 10-2017. Hiện, nhà máy phối hợp Hạt quản lý đường bộ huyện Thủy Nguyên thu gom, xử lý 40 tấn CTR/ngày. Sau gần 2 tháng hoạt động, đến nay, doanh nghiệp vẫn chưa được tiếp cận với bất cứ chính sách ưu đãi nào đối với đơn vị hoạt động trong lĩnh vực môi trường. Tuyến đường dẫn vào doanh nghiệp hiện cũng rất xấu, chưa được hỗ trợ đầu tư nâng cấp. Ngành chức năng huyện còn đóng hai cọc bê tông để giới hạn tải trọng xe ra vào, khiến hoạt động của doanh nghiệp thêm khó khăn. Theo tính toán của ông Đức, chỉ riêng chi phí nhân công vận hành nhà máy và thực hiện dự án, doanh nghiệp phải bỏ ra hàng trăm triệu đồng/tháng. Trong khi đó, nguồn thu từ hoạt động dịch vụ xử lý CTR doanh nghiệp thu được không đủ để bù đắp chi phí này.

Hỗ trợ kinh phí phù hợp thực tiễn

Như vậy, có thể thấy, trong công tác thu gom, xử lý CTR ở nông thôn hiện nay thu hút được sự quan tâm của các cá nhân, doanh nghiệp, đơn vị tìm kiếm cơ hội đầu tư để phát triển. Tuy nhiên, các mô hình hiện nay, từ truyền thống tới hiện đại, ứng dụng các công nghệ, tiến bộ kỹ thuật đều đang gặp rất nhiều vướng mắc khi triển khai trên thực tế, cần sự hỗ trợ tháo gỡ từ các cấp, ngành.

Mặt khác hiện nay, hệ thống chính sách hỗ trợ, khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào công tác thu gom, xử lý rác thải ở nông thôn hiện chưa đầy đủ và phù hợp. Vì thế, các doanh nghiệp, đơn vị tiên phong đầu tư vào lĩnh vực này gặp rất nhiều khó khăn

Theo lãnh đạo Chi cục Phát triển nông thôn (Sở NN-PTNT), tình trạng trên có phần nguyên nhân quan trọng là do sự chồng chéo, thiếu nhất quán trong công tác quản lý, điều hành về môi trường khu vực nông thôn. Hiện, đơn vị có chức năng quản lý nhà nước về môi trường là Sở Tài nguyên - Môi trường, nhưng Sở NN-PTNT lại là cơ quan thường trực chủ trì, phối hợp với các sở, ngành tham mưu, triển khai thực hiện Nghị quyết 09 của HĐND thành phố. Do không có cán bộ chuyên môn về môi trường nên Chi cục Phát triển nông thôn (đơn vị được Sở NN-PTNT giao phụ trách phần việc này) hiện gặp nhiều khó khăn trong tổ chức thực hiện, triển khai Nghị quyết. Ở cấp huyện, có 4 huyện giao việc phụ trách công tác xử lý rác thải nông thôn cho Phòng Tài nguyên - Môi trường; 2 huyện giao cho Phòng NN-PTNT. Sự thiếu nhất quán này khiến công tác tham mưu, đề xuất cũng như theo dõi, quản lý việc xử lý CTR ở nông thôn "rối như canh hẹ".

Tại buổi làm việc về kết quả thực hiện Nghị quyết số 09 của HĐND thành phố diễn ra cuối tháng 6 vừa qua, Ban Đô thị (HĐND thành phố) đề xuất UBND thành phố xem xét, phân công hợp lý cơ quan thường trực, bảo đảm đủ điều kiện, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ để tham mưu trong lĩnh vực xử lý rác thải. Các sở, ngành liên quan chủ động phối hợp phối hợp với Sở NN-PTNT lồng ghép, phối hợp triển khai nhiệm vụ thu gom, vận chuyển, xử lý CTR sinh hoạt ở nông thôn với việc thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới.

Đánh giá kết quả thực hiện Nghị quyết số 09 của HĐND thành phố, UBND thành phố có văn bản đề xuất với HĐND thành phố xây dựng, ban hành giá dịch vụ vệ sinh môi trường nông thôn trong công tác thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn ở nông thôn. Đồng thời, UBND thành phố sẽ xây dựng Đề án về định mức hỗ trợ kinh phí cho công tác xử lý chất thải rắn nông thôn, bảo đảm phù hợp với thực tiễn và nguồn lực của thành phố. Trong đó, ưu tiên bố trí ngân sách, tập trung đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng các khu xử lý rác tập trung cấp huyện và hỗ trợ kinh phí cho công tác xử lý chất thải rắn ở nông thôn. Các sở, ngành và UBND các huyện cần phối hợp, hướng dẫn việc sử dụng giá dịch vụ vệ sinh môi trường nông thôn và nguồn vốn hỗ trợ từ ngân sách. Đối với các huyện cần tập trung chỉ đạo thực hiện đầu tư xây dựng khu xử lý chất thải rắn tập trung theo quy hoạch; chỉ đạo việc định kỳ xử lý rác tại bãi rác tạm của các xã và kiên quyết đóng cửa, xử lý các bãi rác tạm ô nhiễm trên địa bàn. UBND các huyện tăng cường quản lý khu xử lý chất thải trên địa bàn, kiểm tra và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm về vệ sinh môi trường, không để phát sinh vụ việc phức tạp. Các huyện khẩn trương lập và phê duyệt phương án vận hành lò đốt; tổ chức quan trắc theo quy định để đưa ra phương án cải tạo lò đốt theo quy chuẩn của Bộ Tài nguyên - Môi trường. Bên cạnh đó, các địa phương tổ chức xây dựng và nhân rộng mô hình tốt trong việc thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn ở nông thôn; tuyên truyền vận động người dân giữ gìn vệ sinh môi trường.

Mạnh Linh