Hồn Việt trong những ngôi nhà cổ

Chúng tôi tìm tới nhà ông Vân Nam, Chủ tịch Hội nhà cổ Hải Phòng vào một buổi chiều cuối năm, đường phố ồn ào, náo nhiệt nhưng bước qua cánh cổng gỗ nhà ông ở số 74 đường Dân Lập, một cảm giác bình an, thư thái đến kỳ lạ. Dường như mọi ồn ào phố thị đã ở lại phía sau, nhường chỗ cho không gian tĩnh lặng với ngôi nhà cổ có tuổi đời gần 200 năm cùng cỏ cây, hoa lá và đặc biệt là ông chủ am hiểu, say mê nhà cổ.

Những đường nét chạm khắc tinh xảo của những ngôi nhà gỗ cổ trên địa bàn Hải Phòng.          Ảnh: Duy Thính 

Ở tuổi 87, ông Vân Nam vừa trải qua một trận ốm thập tử nhất sinh, mới bình phục được vài ngày. Nhưng nghe chúng tôi gợi tới nhà cổ là ông hào hứng, sôi nổi hẳn lên, cuốn chúng tôi vào câu chuyện của ông. Ông kể: ngôi nhà cổ này ông có được là một sự tình cờ nhưng lại rất có duyên. Năm 2000, ông có dịp tới ngõ 49 phố Cát Dài chơi, thấy ông chủ nhà đang muốn phá bỏ ngôi nhà cổ này để làm nhà mái bằng. Con mắt tinh đời của ông nhận thấy đây là ngôi nhà rất giá trị. Ông bỏ ra 50 triệu đồng để mua bằng được. Có người bảo ông lẩm cẩm, bỏ ra đống tiền mua nhà cũ về làm gì. Nhưng ông-con cháu của dòng họ 4 đời chơi nhà cổ- nhận ra giá trị của ngôi nhà. Ông không nhìn sai khi ngôi nhà cổ gần như còn nguyên vẹn mặc dù đã trải qua 3-4 đời chủ, từ Cát Bi, về tới Đông Hải rồi tới An Biên, Cát Dài. Và khi ông dựng xong ngôi nhà này tại số 74 đường Dân Lập, ai cũng trầm trồ, thán phục.

Dù mệt nhưng ông Vân Nam vẫn đích thân dẫn chúng tôi thăm ngôi nhà cổ ba gian hai chái, trực tiếp chỉ cho chúng tôi những đường nét tinh xảo, độc đáo, đậm đà chất Việt. Thời gian gần 200 năm không làm suy chuyển bất cứ chi tiết nào của ngôi nhà, từ rường, cột tới các đường nét chạm trổ, hoa văn, câu đối… Chỉ lên kèo cột, ông Vân Nam cho biết, đây là ngôi nhà của quan lại ngày xưa  mới có hình đầu rồng, còn nhà dân thường thì chỉ là lưỡi nghé. Nhà cổ phải đi với sập gụ, hương án, tủ chè..., những thứ đó nhà ông Vân Nam có đủ. Đây cũng chính là nơi sinh hoạt, gặp mặt của những người ưa thích nhà cổ trong thành phố. Ông Vân Nam kể, cách đây 6-7 năm, ông lập hội và bây giờ thu hút hơn 70 hội viên, sinh hoạt thường xuyên. Mọi người cùng đến đàm đạo về nhà cổ, về nét văn hóa Việt, cùng tìm hiểu, phân tích, đánh giá từng đường nét, chi tiết của nhà cổ, bàn cách lưu giữ hồn cốt dân tộc Việt thông qua việc quản lý và phát huy những giá trị kiến trúc, lịch sử, văn hóa của những ngôi nhà cổ. Và cũng chính tại ngôi nhà cổ này, ông Vân Nam là người khởi xướng khôi phục nghệ thuật ca trù của Hải Phòng, sau 5 năm biểu diễn thường xuyên tại đây mới chuyển về đình Kênh. Lưu giữ nét đẹp văn hóa ấy, các cuộc sinh hoạt của Hội nhà cổ thường có ca trù, đàn, hát, uống trà, thưởng hoa, ngắm nhà cổ…, thật không có thú vui nào tao nhã hơn. Cuối cùng, bao giờ cũng là món bún riêu cua đậm chất quê, dân dã mà cuốn hút đến kỳ lạ.

Ông Vân Nam cho biết, Hải Phòng hiện có khoảng 300 ngôi nhà cổ và nhà gỗ kiểu cổ. Nhà gỗ to nhất là đình Nam Am (Vĩnh Bảo), cột 2 người ôm không hết, chạm khắc hoa văn rất đẹp. Tại các huyện Vĩnh Bảo, Thủy Nguyên, có nhiều nhà cổ nhất, tới 50-60 ngôi; huyện Tiên Lãng có khoảng 30 ngôi, còn nội thành thì ít hơn. Ngoài ngôi nhà của ông Vân Nam, Hải Phòng có nhiều ngôi nhà cổ nổi tiếng khác như nhà ông Hoàng Đình Phúc ở Vạn Hương (Đồ Sơn); nhà ông Bùi Thanh ở phường Đông Hải (Hải An); nhà ông Nhài ở đường Đình Đông; nhà các ông Lê Văn Sử, Lê Minh Luật ở Thủy Nguyên… Đây cũng là những ngôi nhà Hội nhà cổ Hải Phòng thường giới thiệu du khách tới chiêm ngưỡng, tham quan. Và cũng chính từ thú chơi nhà cổ này, ở Hải Phòng xuất hiện những nghệ nhân chuyên dựng nhà gỗ kiểu cổ như ông Ca ở Thủy Nguyên, ông Noãn ở Vĩnh Bảo…

Những ngôi nhà gỗ cổ của Hải Phòng, ai từng đến một lần là mê luôn. Mỗi căn nhà gỗ cổ truyền dù 3 gian hay 5 gian hai chái, dù là nhà cổ Bắc bộ hay Nam bộ, đều có giá trị vĩnh hằng, với hệ thống cột kèo chạm khắc hoa văn tinh xảo, hình rồng, mây vờn hay hoa đá, lưu giữ hồn quê Việt bình dị, nồng ấm, sự tinh tế của cha ông ta từ ngàn xưa. Giữa thời kỳ công nghiệp hóa- hiện đại hóa, giữa những tòa nhà cao chọc trời và những ngôi biệt thự bề thế, những ngôi nhà cổ giản dị nhưng thể hiện bản sắc riêng và sức sống mãnh liệt ngàn đời của người Việt. Và càng quý lắm những người có công lưu giữ, phổ biến, tuyên truyền để mọi người cùng hướng về cội nguồn, hiểu thêm nét đẹp văn hóa kiến trúc tinh tế mà bình dị của dân tộc Việt Nam, như ông Vân Nam và các hội viên Hội nhà cổ Hải Phòng