“Làm báo ở chiến trường” – Những thước phim tư liệu về thế hệ các nhà báo cách mạng

Nhà báo Cao Kim trong thời gian làm phóng viên Báo Giải Phóng tại Mặt trận Sài Gòn – Gia Định.

“Chiến tranh đã đi qua gần một phần hai thế kỷ. Đã có không biết bao nhiêu tư liệu, cuốn sách, công trình nghiên cứu; những bài báo, tác phẩm văn học nghệ thuật viết về đất nước, con người những năm tháng hào hùng đó. Và cũng còn biết bao nhiêu những bộn bề, những góc khuất tận cùng chiến tranh vẫn chưa thể nào có thể tái hiện đầy đủ và trọn vẹn… Với những người trong cuộc, ký ức về chiến tranh gắn liền với từng giây, từng phút và cả tuổi thanh xuân của họ thì vẫn như thể mới hôm qua, như thể đang tồn tại và hiện hữu, trong đó có thế hệ các nhà báo cách mạng…” – đó là những lời mở đầu mà tiến sĩ Phạm Thị Trâm, Tổng biên tập Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội dành để giới thiệu cuốn sách “Làm báo ở chiến trường – Chuyện những người trong cuộc” của nhà báo Cao Kim vừa được phát hành. Cuốn sách ra mắt đúng dịp kỷ niệm 43 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30-4-1975 – 30-4-2018) và 93 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21-6-1925 – 21-6-2018).

Nói như Tổng Biên tập Nhà xuất bản, cuốn sách này là lời tri ân tới thế hệ những nhà báo cách mạng, những người sống và viết bằng tất cả tinh thần và một giá trị chung là phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân. 18 câu chuyện về những người trong cuộc chiến năm xưa, trong đó có trải nghiệm xương máu của chính mình mà nhà báo Cao Kim kể lại trong cuốn sách này minh chứng lời nhận xét ấy. 208 trang sách đưa người đọc cùng nhà báo đi tới mọi ngóc ngách của rừng Trường Sơn, cùng làm báo trong chiến tranh, cùng những người hoạt động bí mật trong lòng địch, giữa mưa bom, bão đạn.

Trong câu chuyện mở đầu có tựa đề “Nữ nhà báo vượt biển về Nam”, nhà báo Cao kim giới thiệu gương mặt nữ nhà báo đặc biệt từng công tác tại Báo Hải Phòng. Bà là Nguyễn Thụy Nga (bí danh là Bảy Vân), phu nhân Tổng Bí thư Lê Duẩn. Nhà báo Thụy Nga quê Nam bộ, là ủy viên Ban Biên tập Báo Hải Phòng đầu những năm 60 của thế kỷ trước. Trong câu chuyện kể lại của nhà báo Cao Kim, đồng nghiệp, và là thế hệ nhà báo đàn em của nhà báo Thụy Nga tại Báo Hải Phòng, ông tái hiện lại chuyến trở về miền Nam của nhà báo Thụy Nga trên chuyến tàu không số khởi hành từ bến K15 tại Đồ Sơn. Suốt hai tháng vật lộn với sóng to, gió lớn, với hiểm nguy rình rập từ hải quân Mỹ - ngụy, tàu mới đưa nhà báo Thụy Nga cùng đoàn cán bộ, chiến sĩ vào đến Cà Mau và cập bến Rạch Gốc an toàn. Nhà báo Thụy Nga sau đó công tác tại các tỉnh miền Tây Nam Bộ.

Trong câu chuyện thứ hai của cuốn sách này - “Chuyện người đi mãi không về”, nhà báo Cao Kim kể về nữ nhà báo Trương Thị Mai, còn gọi là Sáu Mai, quê ở Cà Mau. Tác giả và nhà báo Sáu Mai cùng học lớp Báo chí đặc biệt tại Trường Tuyên huấn Trung ương ở Hà Nội năm 1965. Đây là lớp học bí mật dành riêng cho cán bộ chuẩn bị đi “B” (vượt Trường Sơn vào Nam). Sau lớp học, các nhà báo – chiến sĩ cùng hành quân xẻ dọc Trường Sơn. Khó khăn, thiếu thốn, vất vả không làm những nhà báo – chiến sĩ ấy chùn bước. Đặc biệt, nhà báo Sáu Mai dù là nữ, song luôn bám sát đoàn hành quân, thực hiện nghiêm nhiệm vụ của mình. Câu chuyện của nữ nhà báo qua lời kể của nhà báo Cao Kim đưa người đọc đến với cảm giác hồi hộp, lo lắng, nghẹt thở cũng theo người đọc khi vượt qua mỗi khó khăn, thử thách. 18 câu chuyện, mỗi câu chuyện một nội dung, một tình huống. Không khó khăn nào giống khó khăn nào, những khoảnh khắc hiểm nguy giữa lằn ranh sinh – tử mong manh hiện lên trên từng trang sách.

Tập sách “Làm báo ở chiến trường – Chuyện những người trong cuộc” vừa được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành.

Những thước phim tư liệu về làm báo trong chiến tranh

“Trời ơi! Đúng là anh, người của đoàn vào “Ông Cụ”! – Câu nói ấy của một chiến sĩ giao liên thốt lên giữa rừng Trường Sơn lúc gặp nhà báo Cao Kim trong Đoàn K94 khi tìm được ông giữa bạt ngàn cây xanh bị bom đạn Mỹ làm cho tơi bời, xơ xác. Trong chuyến hành quân vào Nam ấy, nguyên phóng viên Báo Giải Phóng Cao Kim tưởng bị “Mất tích giữa Trường Sơn”. Kể lại câu chuyện này, từng khoảnh khắc, giây phút bên bờ sống – chết của nhà báo -chiến sĩ ấy còn vẹn nguyên như đang xảy ra trước mắt người đọc.

Bao lần, người đọc tưởng như hụt hơi khi được chứng kiến cảnh giáp chiến ác liệt giữa chiến sĩ ta - những nhà báo cách mạng với quân địch có máy bay, tàu chiến, pháo binh yểm trợ giữa bưng sình bên dòng sông Vàm Cỏ. Tiếng súng, tiếng la hét của quân địch như vang lên bên tai. Và hiện lên trên từng trang viết của cựu phóng viên Báo Giải Phóng là sông nước, sình lầy, là những tốp lính địch quần áo rằn ri bặm trợn, hùng hổ lùng sục “Việt Cộng”. Và nữa, là giây phút thót tim, lo lắng khi nhà báo Cao Kim cùng đồng đội vượt khỏi nguy hiểm nơi biên giới Việt Nam – Campuchia. Những bài học về niềm tin, về sự cẩn trọng trong hoạt động cách mạng được chia sẻ, kể lại qua từng tình huống giúp những thế hệ hôm nay, và cả những người không trực tiếp chứng kiến, chiến đấu nơi chiến trường miền Nam khốc liệt năm ấy hình dung được phần nào tấm lòng quả cảm của chiến sĩ ta trong những năm tháng đấu tranh đầy gian khổ và phức tạp. Để rồi ai cũng nhận ra nỗi xót xa, đau đớn và nghị lực kiên cường của những chiến sĩ cách mạng, những người vừa viết báo, vừa cầm súng chiến đấu trực tiếp như nhà báo Cao Kim và nhiều đồng đội của ông. Trong đó có nỗi đau về sự hy sinh anh dũng của nhà báo Sáu Mai, nỗi xót xa trong niềm vui báo tử nhầm của chính nhà báo Cao Kim và nhiều những mất mát khác không thể kể hết.

Có thể ví cuốn sách này như những thước phim tư liệu về làm báo trong chiến tranh. Những tình huống khác nhau, khó khăn và thử thách khác nhau đưa người đọc cùng đi với nhà báo Cao Kim qua nhiều vùng đất, gặp những con người cụ thể trong bối cảnh được mô tả lại thật đến từng chi tiết. Cuốn sách với câu chuyện của những người trong cuộc, những người làm báo cách mạng cũng là những chiến sĩ quả cảm trong cuộc kháng chiến chống Mỹ xâm lược. Các câu chuyện trải dọc chiều dài đất nước, khắp các miền, có nông thôn, thành thị, có miền núi và đồng bằng, có báo in, Đài Phát thanh và Thông tấn xã với những nhân vật có nữ, có nam, có những tình huống bất ngờ và những cuộc gặp bất ngờ. Như tình huống trong “Người từ trong tủ bước ra” kể về nhà báo Sơn Wênh, phóng viên thuộc bộ phận tiếng Khmer của Đài Phát thanh Giải phóng và tình đồng chí cảm động với nữ chiến sĩ Hai Dặm. Hay cuộc gặp giữa hai nhà báo không cùng chiến tuyến, trong đó người chính là nhà báo Cao Kim và người còn lại là nhà báo An-tô-ni M.Ni-ê-va, lãnh đạo cấp cao của Tổ chức Quốc tế các nhà báo (OIJ) mùa hè năm 1996. Cuộc gặp ấy gợi lại câu chuyện về tờ giấy báo tử được bác sĩ Phạm Tương Lai viết tay tại trận ngày 10-3-1968 thông báo về sự hy sinh của nhà báo Cao Kim trong trận chống càn tại xã Bình Chánh, huyện Tân Trụ, Phân khu 3, đó cũng là nội dung “Câu chuyện nghĩa tử - nghĩa sinh” mà nhà báo Cao Kim hơn một lần kể lại trong cuốn sách này. Nhà báo Cao Kim không phải là người hy sinh trong nội dung giấy báo tử năm đó. Trở lại xã Long Định, huyện Cần Đước (ấp Nhứt) thuộc tỉnh Long An sau này, nhà báo Cao Kim thăm lại bác sĩ Phạm Tương Lai (tức Ba Lai) và ngôi mộ có tấm bia gắn tên mình. Hài cốt của liệt sĩ dưới ngôi mộ ấy đã được quy tập về nghĩa trang tại quê nhà liệt sĩ, nhưng tấm bia còn nguyên vẹn với dòng chữ sơn màu đen: “Liệt sĩ Cao Kim, hy sinh ngày 8-3-1968”.

Cán bộ, chiến sĩ, giao liên, người dân cùng làm báo cách mạng

Điều đặc biệt và cũng là sợi dây xuyên suốt cuốn sách này chính là chủ đề mà nhà báo Cao Kim đặt ra ngay từ tựa đề của cuốn sách – “Làm báo ở chiến trường – Chuyện những người trong cuộc”. Trong chiến tranh, giữa rừng Trường Sơn, giữa những cơ sở hoạt động bí mật của các nhà báo cách mạng, tòa soạn đôi khi nằm ngay trong lòng địch, trong những căn hầm hoặc nhà dân. Những người làm báo được bao bọc, cưu mang bởi đồng bào. Và những tờ báo sau khi in ra được chuyển bằng nhiều cách tới tay người đọc bởi chính những chiến sĩ cách mạng và các tầng lớp nhân dân. Qua ký ức mà người trong cuộc kể lại, bạn đọc nhận ra, trong giai đoạn chiến tranh khói lửa ấy, không chỉ các nhà báo, mà cán bộ, chiến sĩ, giao liên, cả người dân bình thường cùng tham gia làm báo cách mạng. Khó khăn, gian khổ, hiểm nguy không làm những nhà báo chiến sĩ nản chí. Niềm lạc quan, vững tin vào thành công của cách mạng tạo nên tình đoàn kết của đội ngũ những người làm báo trong chiến tranh, để có được những đêm văn nghệ đón giao thừa trong chiến khu chống Mỹ. Và những ấn phẩm đặc biệt góp phần tăng thêm sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, làm nên những chiến thắng lịch sử đáng tự hào.

Qua ký ức của người trong cuộc, bạn đọc còn biết thêm thông tin giá trị về tình đoàn kết, hữu nghị gắn bó giữa những người làm báo cách mạng Việt Nam và Cuba. Với sự hỗ trợ của các bạn, ấn phẩm đặc biệt với hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh được in thành công từ bản kẽm ảnh Bác Hồ cỡ lớn được các bạn Cuba gửi tới Việt Nam. Cùng với đó là những bản kẽm hình ảnh khác phục vụ nhiều số Báo Giải Phóng thời kỳ đó. Những tờ báo cách mạng xuất bản tại chiến khu được bí mật chuyển vào nội đô, tiếp thêm sức mạnh làm nên chiến thắng mà đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.

Đặc biệt, trong cuốn sách này, nhà báo Cao Kim dành riêng phần phụ lục giới thiệu về Báo Giải Phóng, cơ quan Trung ương của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam. Bài viết “Báo Giải Phóng – những năm tháng hào hùng” giới thiệu với người đọc một cách tổng quan về cơ quan ngôn luận của cách mạng miền Nam giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tờ báo xuất bản số đầu đúng kỷ niệm lần thứ tư ngày thành lập Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam (20-2-1960 – 20-2-1964) với mục tiêu mà Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTDTGPMN Nguyễn Hữu Thọ nhấn mạnh: “Bạn đọc Báo Giải Phóng không chỉ là nhân dân vùng giải phóng mà còn ở các vùng ven thành phố và cả nội thành nữa. Làm sao khi đọc Báo Giải Phóng, nhân dân miền Nam được động viên tinh thần yêu nước, tin tưởng ở sức mạnh và thắng lợi của cách mạng, kiên quyết đứng lên đấu tranh chống Mỹ xâm lược và chính quyền tay sai của Mỹ”.

Xin được mượn lời tiến sĩ Phạm Thị Trâm để kết lại bài viết này thay lời nhận xét khách quan về cuốn sách “Làm báo ở chiến trường – Chuyện những người trong cuộc” của nhà báo Cao Kim. “Đây là một mảnh ghép ký ức chân thực về chiến tranh, về những nhà báo – những người vừa là đồng đội vừa là đồng nghiệp của ông trên chiến trường chống Mỹ xâm lược. Những câu chuyện của người trong cuộc bây giờ mới kể chắc chắn sẽ giúp bạn đọc, đặc biệt là các nhà báo trẻ hiểu thêm về sự hy sinh và cống hiến của các thế hệ nhà báo đi trước. Bởi trong những năm tháng nghiệt ngã nhất, thiếu thốn và gian khổ nhất, họ đã làm nên biết bao điều kỳ diệu”.

Thùy Linh