“Người lính xung kích” trong hành trình đề nghị UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt

- Ngày 1-12-2016, UNESCO chính thức ghi danh “Tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt” là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đề nghị ông cho biết ý nghĩa và giá trị của việc thờ Mẫu cũng như loại hình nghệ thuật diễn xướng chầu văn trong dân gian?

- Trong dân gian, diễn xướng chầu văn là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo gắn liền với tín ngưỡng tâm linh của cộng đồng người Việt từ thế kỷ 14, 15, khi con người phần lớn là dựa vào các thần linh siêu hình xin che chở cho họ khỏi bị ốm đau, bệnh tật, khỏi bị giặc giã, thiên nhiên tàn phá. Với niềm tin vào thế giới tâm linh huyền bí, người Việt xây dựng nên các thiết chế văn hoá tín ngưỡng bao gồm các đền, miếu, phủ, điện thờ… Trên cơ sở đó, hình thành đạo tứ phủ, gồm: thiên phủ, địa phủ, nhạc phủ, thoải phủ hay còn gọi là đạo Mẫu gắn liền với thời gian giáng sinh của Thánh mẫu Liễu Hạnh- một trong hàng thánh “Tứ bất tử” của Việt Nam.

Để tiện việc hầu thánh, trong dân gian cũng hình thành các bản văn gọi là “kinh Mẫu”, do các cung văn vừa đàn, vừa hát, sau này trở thành loại hình nghệ thuật đàn và hát chầu văn đặc sắc, với nội dung ca ngợi công đức của các tiên thánh, nhân thánh. Các giá chầu văn thực sự đi vào lòng người với những lời văn trau chuốt, lúc lên bổng, lúc xuống trầm, lúc khoan, lúc nhặt, lúc sôi động rộn ràng, lúc tâm tư tự sự hòa với tiếng đàn, tiếng trống mời các thánh ngự đồng. Đàn và hát chầu văn trong khi thanh đồng bắc ghế hầu thánh thực sự là một giá trị dinh dưỡng tinh thần với những ai mới nghe cũng cảm thấy sảng khoái, sau những ngày lao động mệt mỏi. Ý nghĩa và giá trị của việc thờ Mẫu, thờ thánh được duy trì hơn 500 năm, đi vào tiềm thức và trở thành niềm tự hào của người Việt.

- Vậy ông cho biết những đóng góp của Hội VNDG Hải Phòng vào quá trình lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt?

- Năm 1998, Nghị quyết Trung ương 5 (khóa 8) của Đảng về việc giữ gìn, phát triển bản sắc văn hóa của dân tộc, tôn trọng tự do tín ngưỡng của nhân dân được ban hành. Để góp phần đưa Nghị quyết của Đảng đi vào cuộc sống, năm 2006, Trung tâm Văn hóa thành phố, Hội VNDG Hải Phòng tổ chức Liên hoan diễn xướng chầu văn Hải Phòng mở rộng, với sự tham gia của các nghệ nhân thanh đồng, cung văn đến từ: Hải Phòng, Hà Nội, Hà Tây, Hải Dương, Thái Bình, Nam Định, Vĩnh Phúc. Nội dung là biểu diễn minh họa các giá chầu văn hầu bóng trên sân khấu. Lần đầu nghe có cuộc liên hoan chầu văn, các thanh đồng, cung văn, thủ nhang ở Hải Phòng và các tỉnh, thành phố đổ về chật kín Nhà hát thành phố. Cuộc liên hoan này một lần nữa chứng minh giá trị đích thực của nghệ thuật đàn và hát chầu văn thực sự là vốn quý của dân tộc. Đồng thời khẳng định, Hải Phòng là “người lính xung kích” để sau đó các tỉnh, thành phố tổ chức nhiều cuộc liên hoan diễn xướng chầu văn tại nơi công cộng, các bản đền, bản điện.

Nghệ nhân dân gian, thanh đồng Trần Thị Thanh Hải trong một giá hầu đồng.

Thanh đồng Đào Hương trong giá hầu ông Hoàng Bảy.

Từ bản sắc và giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu lấy giá trị lịch sử của Đức Thánh mẫu Liễu Hạnh là trung tâm, các nhà khoa học, nhà sưu tầm nghiên cứu, các hoạt động văn hóa dân gian tập hợp hồ sơ để nhà nước đề nghị UNESCO tôn vinh tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Vinh dự đó có công đóng góp sưu tầm, nghiên cứu và thể nghiệm của các nhà hoạt động văn hóa, VNDG Hải Phòng trong việc khôi phục loại hình nghệ thuật đàn và hát chầu văn.

- Lý do vì sao sau 3 năm (từ 2015 đến 2018), Hội VNDG thành phố tổ chức Liên hoan diễn xướng chầu văn Hải Phòng mở rộng, thưa ông?

- Vì là “người lính xung kích” trong quá trình phục dựng, bảo tồn nghệ thuật đàn và hát chầu văn, cũng là kỷ niệm 2 năm ngày UNESCO vinh danh “Tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt” là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại nên với sự giúp sức của nhiều tổ chức, cá nhân Hội VNGD Hải Phòng quyết định tổ chức liên hoan này. Đây là cơ hội để động viên các thanh đồng, cung văn, thủ nhang và nhân dân giữ gìn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa tốt đẹp của dân tộc; tạo phong trào rộng lớn trong xây dựng và phát triển văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa của người Việt; tạo sự mẫu mực, nề nếp trong hoạt động thực hành diễn xướng chầu văn, tránh hình thức biến tướng, mượn diễn xướng để trục lợi.

Hy vọng thông qua các giá hầu của các nghệ sĩ, nghệ nhân dân gian sẽ tạo ra sự mẫu mực trong thực hành diễn xướng chầu văn, tránh các hình thức lai căng, biến tướng, như: khi hát giữ đúng lời văn cổ; trang phục đúng nghi lễ hầu đồng; thực hiện nếp sống văn hóa hóa mới, không tung tiền, phát lộc, hút thuốc, không truyền phán... khi hầu đồng. Đồng thời, tạo cơ hội để các thanh đồng, cung văn gặp gỡ, giao lưu cùng bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị tốt đẹp của di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại trong giai đoạn hiện nay.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Đông Hải thực hiện