Chị Eva của Việt Nam

Bánh quy gừng hay còn gọi bánh Gingerbread có hình những con thú, trái tim, bông hoa… được người Thụy Điển làm trong dịp lễ Giáng sinh và thết đãi khách. Trên mặt chiếc bánh được phủ lớp bột nghệ và trang trí thêm vài hạt nho khô. Đĩa bánh được rắc lớp đường trắng bông tuyết. Chị Eva Lindskog mời tôi thưởng thức Gingerbread bằng chất giọng miền Bắc nước Việt chuẩn âm sắc và giàu ngữ điệu: “Em nếm thử loại bánh này đi!”. Chị còn mời khách bằng chất giọng Huế và giọng Sài Gòn, giảng tôi nghe về sự khác biệt giữa các âm vực, ngữ điệu từng vùng trên nước Việt. Mùi bánh ấm áp cứ thế nhẹ nhàng lan tỏa khắp phòng.

Tôi đến Thụy Điển lần này theo lời mời của Ủy ban Thụy Điển vì Việt Nam, Lào, Campuchia, do chị Eva Lindskog làm Chủ tịch, dự lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Ủy ban và tham gia một số hoạt động văn hóa. Kinh phí chuyến đi do phía bạn đài thọ.

Ở ViệtNamnhiều người biết chị, thường gọi chị bằng tên thân mật: Chị Eva! Chị gắn bó với văn hóa và ngôn ngữ Việt rất sớm. Tháng 4-1974, chị Eva Lindskog là người phiên dịch của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng trong chuyến thăm chính thức Thụy Điển khi đó. Năm ấy chị Eva mới 27 tuổi. Tháng 3-1975, lần đầu chị được Chính phủ ViệtNammời sang thăm Hà Nội. Năm 1980, chị trở lại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ, văn hoá và hệ thống giáo dục Việt Nam, đồng thời làm quản lý dự án nâng cao điều kiện sống công nhân Nhà máy giấy Bãi Bằng. Từ năm 1998, chị làm cố vấn Viện Môi trường Stockholm, thuộc Trung tâm Châu Á (Thụy Điển) về ảnh hưởng, phát triển của văn hoá và xã hội tại bốn nước, Việt Nam, Lào, Campuchia và Thái Lan. Chị Eva có hơn 20 năm sinh sống gắn bó với Việt Nam, chia sẻ những vui buồn trên mảnh đất hình chữ S sau chiến tranh, nhất là những khó khăn cuộc sống trong thời bao cấp. Từ năm 2011, chị về Thụy Điển sinh sống với gia đình con gái, nhưng vẫn thường xuyên trở lại Việt Nam để thực hiện các dự án xoá đói giảm nghèo của Liên minh châu Âu, tham gia các hoạt động văn hóa, giáo dục và nhân đạo.

Từ trái sang: nhà văn Styrbjorn Gustafsson - Giám đốc NXB Tranan; nhà thơ Mai Văn Phấn; chị Eva Lindskog- Chủ tịch Ủy ban Thụy Điển vì Việt Nam, Lào, Campuchia.

Trong thời gian ở ViệtNam, chị Eva còn là nghệ sĩ nhiếp ảnh có phong cách ấn tượng. Bằng chiếc máy ảnh Kodak chụp phim đen trắng, chị đến hầu khắp các tỉnh, thành phố của Việt Nam, ghi lại cả kho tư liệu về đời sống và cảnh vật thời bao cấp. Đó là thời kỳ thương nghiệp tư nhân bị loại bỏ, hàng hóa được phân phối theo chế độ tem phiếu, và hạn chế vận chuyển tự do từ nơi này sang nơi khác. Khi ấy, chế độ hộ khẩu được thiết lập để phân phối lương thực, thực phẩm theo đầu người, tiêu biểu nhất là sổ gạo ấn định số lượng mỗi gia đình cũng như những mặt hàng được phép mua tại các cửa hàng mậu dịch quốc doanh. Những tấm ảnh sống động ấy của chị Eva phản ánh khá đầy đủ và chân thực về thời kỳ khó khăn nhưng chan chứa tình người ở ViệtNam. Những gánh hàng cơm trên vỉa hè Hà Nội, người bơm vá xe đạp ở góc phố, chú rể đón cô dâu trên chiếc xe đạp cũ, đèn giao thông dành cho người đi bộ vừa hiện màu đỏ vừa hiện màu xanh, những chuyến xe điện chật ních người, học sinh tập trung chào cờ buổi sáng tại một trường học, cảnh tấp nập và huyên náo trước cửa chợ Đồng Xuân, Hà Nội… Trong số những hình ảnh sinh động mà chị Eva chụp được ở Việt Nam, bức ảnh gây ấn tượng mạnh nhất là hình 5 cô giáo trường Dịch Vọng, Hà Nội đứng bên cạnh chiếc xe đạp có biển số. Bức ảnh này gợi  tôi nhớ lại thời cam go nhưng tràn đầy hy vọng và thơ mộng.

Chị Eva Lindskog cùng hoạ sĩ Lê Thiết Cương mở 3 triển lãm ảnh về ViệtNam, “80.00” (2007), “Một Hà Nội khác” (2009) “Còn & mất” (2011). Những bức ảnh của Eva Lindskog không đơn thuần là sự ngưng tụ khoảnh khắc đời sống, sự cảm thông, chia sẻ của một nghệ sĩ Thụy Điển nặng lòng với nước Việt, mà  người xem cảm nhận trọn vẹn từng cung bậc cảm xúc của người trong cuộc mỗi khi bấm máy. Ở đây, “người trong cuộc” Eva Lindskog hòa quyện tình cảm, tâm hồn mình vào lịch sử, cội nguồn văn hóa ViệtNamđể tạo ra bản sắc sáng tạo riêng biệt, giàu tính nhân văn trong nghệ thuật nhiếp ảnh. Có vài nhà chuyên môn nhận xét ảnh của Eva Lindskog từ góc độ kỹ thuật, như phối cảnh, bố cục, góc độ thu hình, giai điệu ánh sáng, các trường phái... Với tôi, những tấm ảnh của chị Eva đều là những khoảnh khắc hiếm gặp, độc đáo, được phản xạ bằng trực giác,  gợi người xem cảm nhận mối dây ràng buộc giữa cái tôi của người bấm máy với cái tổng thể lưu lại trong khung hình. Do vậy, mỗi tấm ảnh đen trắng của Eva Lindskog đều có sức hút kỳ lạ, kéo người xem trở về một thời khắc nghiệt và ấm áp, để mỗi người tự thấy mình, thấy đồng bào, dân tộc mình trong đó.

Eva Lindskog dành trọn tình cảm, cuộc đời mình với ViệtNam. Con gái chị tên là Maria Liên Lindskog. Tên Maria Liên do chị đặt mang biểu tượng văn hóa hai nước ViệtNamvà Thụy Điển. Chị diễn giải, "Liên" theo âm Hán Việt có nghĩa bông hoa sen. Ngay từ những ngày đầu đến Việt Nam, chị Eva bị quyến rũ bởi vẻ đẹp, mùi hương, và đặc biệt cốt cách của loài hoa này. Sen là loài hoa thanh khiết, có truyền thống lâu đời ở phương Đông, là đại diện của văn hóa Phật giáo, là biểu tượng của sự cao cả, yêu thương, chia sẻ. Nói đến đây, chị cảm động đọc cho tôi nghe bài ca dao về sen bằng giọng trong trẻo của ngữ âm Hà Nội:

“Trong đầm gì đẹp bằng sen

Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng

Nhị vàng bông trắng lá xanh

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”

Rồi chị Eva cho tôi xem bức ảnh đen trắng chụp chị cùng “bông sen” 3 tuổi thật đáng yêu của chị bên những người bạn Việt Nam vào cuối mùa thu  năm 1980. Hồi đó, hai mẹ con chị sống trong khu tập thể Trung Tự, Hà Nội. Tấm ảnh làm tôi nhớ lại những năm tháng khó khăn ấy. Sau 8 năm quân ngũ, tôi đeo ba lô về trường đại học. Sinh viên chúng tôi quen thuộc với cảnh “mượn” nhau từng mẩu xà phòng giặt để tắm và gội đầu, cảnh cơm gạo mục ăn không đủ no tại các bếp ăn tập thể... Năm 1982, chúng tôi được sang học chuyển tiếp tại thành phốMinsk(thủ đô nước Cộng hòaBelarus). Lúc ấy chúng tôi thấy nước Nga như một thiên đường. Một lần nói chuyện với sinh viên Nga được biết, thời ấy một số thanh niên Nga cũng nhìn sang các nước Bắc Âu tựa chúng tôi từ Hà Nội nhìn sang Mát-xcơ-va vậy.

Chị Eva vừa chuẩn bị xong các món ăn truyền thống của Thụy Điển để thết đãi khách. Chúng tôi hân hoan thưởng thức tài nghệ chế biến món ăn của chị, từ thịt tuần lộc hầm với quả bách xù, thịt viên kottbullar, bánh kẹp, salad trứng cá cơm, bánh bao kanelbullar, cá trích muối, khoai tây nướng kiểu hasselback… đến pho mát cứng, bánh cuộn...

Chúng tôi cùng thưởng thức những ly rượu Akavavit đậm đà thơm ngon, có hương vị thật đặc biệt. Đây là loại rượu truyền thống được coi là biểu tượng của văn hóa Thụy Điển. Lúc ngấm hơi men tôi định hỏi thêm chị Eva về lý do chị chọn ViệtNamlà quê hương thứ hai và cơ duyên nào giúp chị gắn bó với nước Việt lâu như vậy. Chưa kịp hỏi thì chị Eva bỗng tự tay rót một ly rượu mới để chúc riêng tôi và nói như đọc được ý nghĩ của tôi vậy: “Chị yêu ViệtNamlắm!”. Tôi uống cạn ly brandy trong niềm xúc động và không hỏi thêm điều gì nữa.

Lidingo, Thụy Điển, 18-10-2018

Nhà thơ Mai Văn Phấn