Xây dựng và phát triển Hải Phòng trở thành thành phố có trình độ phát triển cao trong nhóm thành phố hàng đầu châu Á và thế giới: Cơ hội, thách thức và triển vọng (kỳ 1)
Kỳ 1: Xác định rõ vị trí của Hải Phòng
Đẩy mạnh công nghiệp hóa gắn với sự bùng nổ của quá trình đô thị hóa dẫn tới ra đời nhiều mô hình phát triển đô thị. Xác định vị trí, vị thế đô thị của Hải Phòng hiện tại trong mối tương quan với các đô thị lớn khác trên thế giới; nhận diện rõ thách thức... là bước đi quan trọng để xây dựng đô thị Hải Phòng xứng tầm như NQ 45 đặt ra.
Đô thị Hải Phòng ngày càng phát triển hiện đại, văn minh.
Tìm mô hình phù hợp
Hiện trên thế giới có nhiều mô hình phát triển đô thị như: thành phố sinh thái (Eco City), thành phố thông minh (Smart City), thành phố có khả năng chống chịu (Resilience City) , thành phố sinh thái - kinh tế (Eco2City), thành phố vườn (Garden City)… Trong bối cảnh các quốc gia đang hội nhập sân chơi toàn cầu thì mô hình thành phố toàn cầu (Global City) hoặc thành phố thế giới (World City) hay thành phố quốc tế (International City) rất được coi trọng, vì những ưu thế vượt trội và thể hiện đẳng cấp của các thành phố.
Tổ chức Toàn cầu hóa và các thành phố thế giới (Globalization and World Cities, viết tắt GaWC) đưa ra khái niệm về thành phố toàn cầu. Đó là thành phố có ảnh hưởng hữu hình và trực tiếp đến nền kinh tế toàn cầu thông qua các phương tiện kinh tế - xã hội, văn hóa, chính trị mà các thành phố bình thường không có. Có thể thấy, thành phố toàn cầu hay thành phố quốc tế có nhiều điểm tương đồng và cùng là mục tiêu vươn tới của nhiều thành phố lớn trên thế giới. Trên thực tế, các thành phố toàn cầu hiện nay đều coi trọng phát triển thành phố thông minh hoặc thành phố xanh (bao hàm cả yếu tố “kinh tế xanh”). Do vậy, thành phố toàn cầu là khái niệm khá bao trùm, bao gồm cả yếu tố “thông minh” và yếu tố “xanh”.
GaWC đã tiến hành đánh giá và phân loại các thành phố toàn cầu theo mức độ kết nối với nền kinh tế thế giới với 4 thứ hạng gồm (Alpha), (Beta), (Gamma) va hạng S. Qua xếp hạng của GaWC trong hai mươi năm qua (1998- 2018) cho thấy quá trình toàn cầu hóa đã làm gia tăng nhanh chóng các thành phố toàn cầu. Các thành phố loại á tăng từ 10 lên 55 thành phố, gấp 5,5 lần; loại â tăng từ 10 lên 80 thành phố, gấp 8 lần; loại ã tăng từ 35 lên 77 thành phố, tăng 2,2 lần; loại S tăng từ 67 lên 167 thành phố, tăng 2,5 lần. Đặc biệt, hai thành phố Luân Đôn và Niu Yoóc luôn xếp ở vị trí thứ nhất, nhì thế giới, hạng ++ , thể hiện vai trò vượt bậc không thể thay thế đối với hai trung tâm kinh tế, tài chính hàng đầu thế giới.
Tại khu vực châu Á, số lượng thành phố toàn cầu cũng tăng lên nhanh chóng. Năm 1998, chỉ có Hồng Kông và Xin-ga-po xếp hạng + thì đến 2018 có 6 thành phố trong nhóm +, lần lượt theo thứ tự là Hồng Kông, Bắc Kinh, Xin-gapo, Thượng Hải, Đu-bai và Tokyo. Nhóm co các thành phố: Xơ-un, Ku-a-la Lăm-pơ, Mum-bai, Gia-các-ta, Quảng Châu, Băng cốc. Tại Việt Nam, 2 thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội năm 1998 chưa được xếp hạng (xếp trong nhóm các thành phố có tiềm năng); đến 2018, TP Hồ Chí Minh trong tốp đầu nhóm +, con Hà Nội xếp thứ 14/20 thành phố cũng trong nhóm này. Hải Phòng hiện chưa được GaWC đưa vào đánh giá, xếp hạng.
Nói một cách dễ hiểu hơn, xét theo tiêu chí GDP hiện hành năm 2017, Niu Y-oóc dẫn đầu với 1717 tỷ USD; Tô-ki-ô thứ hai với 1520 tỷ USD; Luân Đôn 879 USD; Xơ-un 779 tỷ USD; Thượng Hải 469 tỷ USD; Bắc Kinh 441 tỷ USD; Hồng Kông 341 tỷ USD; Thâm Quyến 338 tỷ USD; Xinga-po 316 tỷ USD; Băng cốc 132 tỷ USD; Ma-ni-la và Đu-bai cùng đạt 108 tỷ USD... Trong khi đó, thành phố Hồ Chí Minh đạt 49,9 tỷ USD; Hà Nội đạt 29 tỷ USD, còn Hải Phòng đạt 7,3 tỷ USD...
Đặt trong mối tương quan so sánh đó cho thấy, quy mô nền kinh tế của Hải Phòng còn quá nhỏ bé, mức độ hội nhập, kết nối với kinh tế thế giới còn yếu, chưa được xếp hạng. Như vậy, xét theo quy mô nền kinh tế thì các thành phố: Tô-ki-ô, Xơ-un, Ô-xa-ca, Bắc Kinh, Thượng Hải, Hồng Kông, Xin-ga-po trong tốp hàng đầu ở châu Á. Những thành phố này cũng trong tốp 10 thành phố hàng đầu thế giới theo xếp hạng của GaWC. Đây chính là những “đích đến” quan trọng Hải Phòng phải hướng tới để đạt được mục tiêu đề ra theo NQ 45 của Bộ Chính trị.
Những nền tảng cơ bản
Sau nhiều năm nỗ lực phấn đấu, đặc biệt là qua hơn 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới, 15 năm thực hiện NQ 32 của Bộ Chính trị, Hải Phòng tạo dựng được một số nền tảng cơ bản để từng bước vươn tới mục tiêu thành phố quốc tế, thành phố toàn cầu. Đó là kinh tế- xã hội (KTXH) thành phố có sự phát triển rất nhanh, đột phá, tiềm lực ngày càng mạnh mẽ; tốc độ tăng trưởng kinh tế luôn trong tốp đầu cả nước, gấp 1,5-2,3 lần bình quân chung cả nước.
Đáng chú ý, cơ cấu kinh tế có sự chuyển dịch rõ nét; mô hình tăng trưởng chuyển nhanh từ chiều rộng sang chiều sâu; nền kinh tế đang chuyển dần từ “nâu” sang “xanh”; quy mô đô thị ngày càng được mở rộng. Các công trình giao thông chiến lược như đường ô tô cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, cầu Tân Vũ - Lạch Huyện, Cảng cửa ngõ quốc tế Hải Phòng, Cảng hàng không quốc tế Cát Bi…cùng Khu Kinh tế Đình Vũ- Cát Hải và một loạt khu công nghiệp lớn giữ vai trò quyết định, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, khả năng kết nối và vị thế mới của thành phố. Đặc biệt, sản xuất công nghiệp phát triển mang tính đột phá nhờ chuyển đổi mô hình công nghiệp hóa theo định hướng xuất khẩu, mở rộng thị trường quốc tế, hình thành một số lĩnh vực sản xuất công nghiệp gắn kết với chuỗi giá trị và sản xuất toàn cầu được tạo thành bởi sự đầu tư của các tập đoàn đa quốc gia, nhất là các sản phẩm của các tập đoàn LG, GE, Fuji Xerox, Brigestone…Ở trong nước, Tập đoàn Vingroup đầu tư xây dựng Nhà máy sản xuất ô tô VinFast, nhà máy sản xuất điện thoại thông minh Vsmart,...tạo ra những sản phẩm mới, giá trị mới, động lực mới cho công nghiệp và xuất khẩu của thành phố và cả nước. Đặc biệt, Hải Phòng phát huy tốt thế mạnh “cửa ngõ” ra biển lớn nhất phía Bắc, sản lượng hàng hóa qua cảng liên tục tăng nhanh, vượt xa dự báo tới năm 2020. Cảng Hải Phòng lọt vào tốp 50 cảng contairner lớn nhất thế giới (năm 2016 xếp vị trí thứ 39)...
Ngoài ra, có thể kể đến một tiêu chí đánh giá mức độ kết nối toàn cầu của Hải Phòng với nền kinh tế thế giới theo phương pháp của GaWC. Dựa trên kết quả điều tra các doanh nghiệp trong và ngoài nước tại Hải Phòng cho thấy, có khoảng 40 doanh nghiệp nước ngoài và trong nước trong tốp 2000 doanh nghiệp hàng đầu thế giới như: General Electric (GE) (hạng 388), Nomura (hạng 307), Bridgestone (hạng 313), Kyocera (hạng 612), LG Display (hạng 778), LG Electronic (hạng 411), Sembcorp (hạng 1971), Toyota Boshoku (hạng 1736), Vingroup (hạng 1992).v.v…Dựa trên phương pháp tính toán của GaWC và kết quả khảo sát năm 2016, điểm kết nối kinh tế toàn cầu của Hải Phòng là 1.784 điểm. So sánh tổng điểm kết nối của Hải Phòng với Niu Y-oóc và Luân Đôn, thì chỉ số kết nối toàn cầu (GNC) của Hải Phòng là 0,018 (mức chuẩn là từ 0,05 -1,00).
Như vậy, cơ hội để Hải Phòng phát triển ngang tầm các thành phố hàng đầu châu Á là có nhưng cũng cần nhìn thẳng vào một số thách thức. Trước hết, sự phát triển kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng, quy mô kinh tế thành phố còn nhỏ, chưa phát huy tốt vai trò là cực tăng trưởng trong vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc. Tỷ trọng GDP của thành phố còn khá “khiêm tốn” so với GDP cả nước và so với GDP của các thành phố trong tốp đầu Đông Nam Á và châu Á. Chỉ số kết nối với kinh tế thế giới còn ở mức thấp. Tuy là đô thị loại 1 cấp quốc gia nhưng khu vực nông thôn còn chiếm diện tích rất lớn, tốc độ gia tăng dân số và mức độ đô thị hóa khá chậm, dân số đô thị mới chiếm 46,7% tổng số dân, thấp nhất trong 5 thành phố trực thuộc Trung ương (TP Hồ Chí Minh có tỷ lệ 80,45%, Hà Nội là 58,8%, Đà Nẵng là 84,1%, Cần Thơ là 70,7%) và cả tỉnh Quảng Ninh (61,5%). Cơ sở hạ tầng du lịch, phục vụ tổ chức các hoạt động hội nghị, hội thảo quốc tế lớn còn nhiều hạn chế, bất cập, chưa đáp ứng yêu cầu. Nguồn nhân lực, đặc biệt là nhân lực chất lượng cao còn thiếu. Nhân lực khoa học và công nghệ tuy đã có bước phát triển về số lượng, nhưng chất lượng chưa cao, thiếu cán bộ đầu đàn, chuyên gia giỏi trong các lĩnh vực công nghệ cao. Sức ép cạnh tranh phát triển của Hải Phòng với các địa phương khác như Hà Nội, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Dương... về thu hút đầu tư, nguồn nhân lực khá lớn.
Mặt khác, Hải Phòng còn chịu tác động bởi “hiệu ứng phủ bóng” (shadow effect) do gần Thủ đô, cũng tương tự như trường hợp của thành phố Y-a-cô-ha-ma với Tô-kiô (Nhật Bản), In-chơn với Xơ-un (Hàn Quốc). Các tập đoàn lớn nước ngoài, nhất là trong các lĩnh vực ngân hàng, tài chính, bảo hiểm, kiểm toán, thường lựa chọn đặt trụ sở hay văn phòng đại diện chính tại thủ đô các nước, trừ một số công ty có tiềm lực nhỏ.
An ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội dễ bị ảnh hưởng do sự chống phá của các thế lực thù địch, các vấn đề an ninh phi truyền thống như: an ninh mạng, lao động nhập cư, di cư, khủng bố, bạo loạn, lật đổ... Do là thành phố ven biển, Hải Phòng chịu tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng do hiện tượng trái đất ấm lên, dự báo sẽ gây nên những thách thức ngày càng nghiêm trọng đối với sự phát triển của thành phố. Ô nhiễm môi trường, nhất là ô nhiễm nguồn nước, không khí, môi trường nông thôn, rác thải y tế, công nghiệp, đang tiềm ẩn nguy cơ ngày càng tăng...