“Báo động đỏ” sách lậu
Sách lậu được trà trộn bày bán công khai tại nhiều nơi, kể cả các hội sách (ảnh minh họa).
Một nghịch lý về sách lậu được Phó tổng giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam Lê Thành Anh đưa ra: Trong khi lợi ích kinh tế từ việc in và tiêu thụ xuất bản phẩm lậu là rất lớn do tổ chức, cá nhân in lậu, làm giả và tiêu thụ xuất bản phẩm không phải đầu tư xây dựng đề tài, bản thảo; trả tiền bản quyền, đóng thuế; chất lượng in, giấy thấp…, thì khung hình phạt đối với hành vi này hiện rất thấp, chưa đủ nghiêm khác. Hầu hết các hình phạt với hành vi làm và tiêu thụ sách lậu chỉ là xử phạt hành chính chứ rất hiếm xử lý hình sự.
Chỉ riêng với sách của Nhà xuất bản Giáo dục (NXB GD) Việt Nam, trong tháng 5-2019, cơ quan chức năng phát hiện số lượng lớn sách bị in lậu được tập kết tại một kho thuộc huyện Hoài Ðức (Hà Nội) với số lượng 47 nghìn sách và 87 nghìn đĩa CD gồm sách giáo khoa, sách tham khảo, sách Tiếng Anh cùng nhiều sản phẩm khác. Khoảng đầu tháng 6 - 2019, đoàn kiểm tra liên ngành phòng, chống in lậu tỉnh Bình Ðịnh cũng phát hiện và thu giữ số lượng xuất bản phẩm lậu hơn 72 nghìn bản, phần lớn là sách của NXBGD Việt Nam. Những cuốn sách giáo dục bị làm giả, đưa đi tiêu thụ phần lớn là sách Tiếng Anh, sách bổ trợ, sách khai thác bản quyền từ nước ngoài, bản đồ giáo dục, át-lát (Atlas) địa lý, đĩa CD nghe nhìn giáo dục. Ngoài ra, các phiên bản sách giáo dục điện tử cũng bị phát tán tràn lan dưới nhiều định dạng, nguồn gốc khác nhau. Những cuốn sách này còn được bày bán công khai tại nhiều cửa hàng, nhà sách lớn nhỏ, lọt vào trong các cơ sở giáo dục, nhà trường trên toàn quốc.
Hành vi in lậu bị phạt 30-40 triệu đồng; còn hành vi tàng trữ, phát hành xuất bản phẩm in lậu, in giả, in nối bản trái phép từ 300 bản trở lên bị phạt từ 20-30 triệu đồng. Trong khi lợi nhuận từ việc in và tiêu thụ xuất bản phẩm lậu là hàng chục, hàng trăm tỉ đồng mỗi năm. Đây cũng chính là nguyên do khiến cho tình trạng sách lậu ngang nhiên, kéo dài.
Trước thực trạng sách lậu tung hoành trên thị trường, ông Nguyễn Ngọc Bảo, Phó cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành nhận xét: Hiện nay các thủ đoạn in sách lậu cực kỳ tinh vi. Các cuốn sách in lậu, in giả, in nối bản trái phép hiện nay đều lấy tên tác giả hay mượn danh cơ quan có chức năng và uy tín trong một lĩnh vực nào đó đứng tên in vào sách lậu để bán. Ngoài ra, cơ sở in lậu còn nhờ một lãnh đạo hay một nhà khoa học, một cán bộ có uy tín trong một lĩnh vực chuyên môn viết lời giới thiệu nhằm tăng giá trị của cuốn sách, đánh lừa bạn đọc. Chưa kể, nhiều địa điểm còn bày bán sách lậu lẫn với sách thật để tránh sự kiểm tra của các cơ quan quản lý và đánh lừa khách hàng. Người tiêu dùng khi mua nếu không xem kỹ rất khó phân biệt.
“Chỉ nói riêng ở Hà Nội, sách lậu được bày bán công khai khắp nơi, trong các cửa hàng sách lớn, các nhà sách, các quầy sách, sạp sách, trong công viên, sách bán dạo trên hè phố... Sách lậu thường in mức giá rất cao, sau đó đưa ra các cửa hàng sách điểm tiêu thụ. Từ đây, các đối tượng tiêu thụ sách lậu thực hiện cái gọi là “hạ giá” để người mua lầm tưởng là sách rẻ”, ông Nguyễn Ngọc Bảo dẫn chứng.
Các nhà quản lý phân tích, hiện nay khi đối tượng in lậu nắm được nhu cầu của thị trường, bạn đọc về một cuốn sách cụ thể, liền móc ngoặc với cơ sở in để in lậu. Với những máy in công suất lớn, hiện đại hoạt động suốt đêm, sáng hôm sau các nhà sách đã được chào hàng những cuốn sách thuộc dạng bán chạy với giá thấp hơn giá của nhà xuất bản đưa ra. Nếu số sách in lậu bị tịch thu, đối tượng in lậu chỉ trả cho cơ sở in tiền mực in, giấy in, cơ sở in chỉ mất một phần tiền giấy in và mất công in. Nếu trót lọt, đối tượng in lậu và cơ sở in chia lợi nhuận theo tỷ lệ đã thỏa thuận. Không phí quản lý, không thuế, không tiền bản quyền, không nhuận bút..., “một vốn bốn lời” là mức lãi quá lớn của in lậu sách, đủ sức kéo bất kỳ cá nhân nào, kể cả nhân viên của nhà xuất bản hùn vốn hoặc góp sức ở một công đoạn nào đó để hưởng lợi nhuận.
Hậu quả của in lậu tại Việt Nam trong thời gian qua ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp, gây thiệt hại lớn về kinh tế cho tác giả, cho các nhà xuất bản, đối tác liên kết, làm thất thu ngân sách nhà nước, ảnh hưởng đến uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế khi tham gia Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học, nghệ thuật.
Dù có rất nhiều cuộc hội thảo, tọa đàm được tổ chức để tìm ra các giải pháp, thậm chí số lượng vụ việc được phát hiện và xử phạt các cơ sở in lậu sách cũng tăng trong thời gian qua, nhưng dường như đến nay chưa có một biện pháp căn cơ, triệt để mang lại hiệu quả cao.
Nhiều ý kiến cho rằng, phải nâng mức hình phạt đối với tội danh in, phát hành sách lậu. Trong đó cần đổi tội danh làm sách lậu thành tội làm hàng giả và xử lý theo tội danh này thì mới có sức răn đe. Nếu không, sách lậu, sách giả sẽ hủy diệt dần dần ngành xuất bản Việt Nam, hủy diệt tri thức.