Chung quanh việc tranh chấp tên đền Bì (huyện Tiên Lãng): Cơ quan chức năng, các nhà khoa học sớm vào cuộc

Di tích đền Bì thôn Tử Đôi (xã Đoàn Lập) mới được đầu tư trùng tu, tôn tạo.

Từ cuối năm 2017 đến nay, giữa hai thôn Vân Đôi và Tử Đôi xảy ra việc tranh chấp tên gọi đền Bì cho ngôi đền ở thôn mình.

 Anh Đinh Văn Nhiện, công chức văn hóa xã Đoàn Lập cho biết, từ trước đến nay, người dân trong và ngoài xã vẫn gọi hai đền là “đền Bì anh” (đền Canh Sơn) và “đền Bì em” (đền Bì) vì cùng nằm ở khu vực đầm Bì. Còn ông Phạm Công Chúng, 72 tuổi, thủ từ đền Canh Sơn (thôn Vân Đôi) lý giải: “Từ khi còn nhỏ, tôi được ông cha truyền lại rằng đây là một trong ngũ linh từ của huyện và là đền chính tổ chức lễ Cầu đảo, gắn liền với câu ca dao: “Lụt lội thì tháo cống Đôi/Nếu mà hạn hán thì bơi đầm Bì”. Ngoài Vọng Vân Đài mở đầu cho tổng thể di tích, đôi câu đối khắc trên cột đá của đền: “Tiên Lãng nhất linh từ/Tử Đôi song hiển hách” và căn cứ vào một số tư liệu lịch sử, xác định xã Đoàn Lập có 2 ngôi đền đều gọi là đền Bì, do đền nằm cạnh đầm Bì - nơi tổ chức hội đua thuyền Cầu đảo của địa phương. Tuy nhiên, đền Canh Sơn tức đền Bì có từ thời Hùng Duệ Vương. Đền kia cũng là đền Bì nhưng gọi là đền Long Bì, thờ tướng quân thời vua Lê Đại Hành.

Theo hồ sơ di tích lịch sử văn hóa lưu trữ tại Bảo tàng Hải Phòng, đền Canh Sơn hay gọi một cách đầy đủ là đền đá Canh Sơn thuộc địa phận thôn Vân Đôi. Đền thờ Kinh Sơn thần vương và Trí Minh thần vương, được UBND thành phố xếp hạng di tích lịch sử văn hóa tháng 8-2003. Nét độc đáo, khác biệt của đền đá Canh Sơn so với các di tích phổ biến ở Hải Phòng là toàn bộ đền, đồ thờ tự của di tích đều lộ thiên và chế tác bằng đá tinh xảo. Điều đặc biệt, tại đền có Vọng Vân Đài, gắn liền với lễ hội dân gian Cầu đảo (cầu mưa) của huyện Tiên Lãng.

Còn đền Bì thuộc thôn Tử Đôi, thờ thần Bạt Hải Long Vương, được UBND thành phố xếp hạng di tích lịch sử văn hóa tháng 8-2011. Đền Bì có kiến trúc hình chữ Đinh, gồm một tòa bái đường và hậu cung. Trước khi bị thực dân Pháp phá hủy năm 1953, đền có nhiều phần kiến trúc bằng đá, một phần còn lưu giữ đến ngày nay, như: cột đá, voi đá, bát hương đá, nhang án đá...và cũng gắn liền với lễ hội đua thuyền Cầu đảo. Trước việc di tích đền Bì xuống cấp nghiêm trọng, tháng 9-2017, từ ngân sách thành phố và nguồn xã hội hóa, trong đó Tập đoàn Vingroup hỗ trợ gần 13 tỷ đồng, UBND xã Đoàn Lập làm chủ đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo di tích và hoàn thành ngôi Hùng điện đền Bì vào tháng 2-2018.

Vì thế, cán bộ, người dân thôn Tử Đôi có đơn kiến nghị gửi UBND huyện Tiên Lãng, xã Đoàn Lập vào tháng 9-2018 phản ánh việc Ban quản lý di tích đền Canh Sơn thôn Vân Đôi tranh chấp danh xưng đền Bì của thôn Tử Đôi. Ông Trần Công Dương, 74 tuổi bức xúc: “Lúc đầu họ (Ban quản lý di tích thôn Vân Đôi - pv) dựng bảng chỉ dẫn “Khu di tích lịch sử văn hóa đền Canh Sơn (đền Bì) thôn Vân Đôi” cách đền này 200 m, sau đó sửa lại là “Di tích lịch sử văn hóa đền đá, đền Bì thôn Vân Đôi”. Đến tháng 8-2018, họ dỡ bỏ bảng cũ, lập hệ thống bảng to, nổi, đậm gồm 3 bảng chỉ dẫn: “Khu di tích lịch sử văn hóa đền Bì thôn Vân Đôi” cách đền 200m, phía ngoài cổng đền ghi “UBND thành phố Hải Phòng-Khu di tích lịch sử văn hóa đền Bì, thôn Vân Đôi” và bảng “Hết địa phận khu di tích lịch sử đền Bì thôn Vân Đôi”.

Theo nhà sử học Ngô Đăng Lợi, việc Ban quản lý di tích thôn Vân Đôi tự lập bảng chỉ dẫn thay tên đền Canh Sơn là đền Bì mà chưa có quyết định của UBND thành phố là sai quy định pháp luật. Ông Trần Văn Lanh, Trưởng thôn Tử Đôi cho biết: “Việc bỏ tên đền Canh Sơn để lấy tên đền Bì và tự động thay đổi tên di tích 3 lần khác nhau khiến người dân thôn Tử Đôi bức xúc, làm đơn kiến nghị gửi UBND xã Đoàn Lập yêu cầu chính quyền xã ngăn chặn việc này, song không được chấp thuận giải quyết. Vì vậy, cán bộ, đảng viên cùng toàn thể người dân thôn Tử Đôi nhất trí kiến nghị UBND huyện Tiên Lãng, Phòng Văn hóa-Thông tin huyện, Công an huyện Tiên Lãng dỡ bỏ các bảng, biển chỉ dẫn sai với tên di tích lịch sử văn hóa do UBND thành phố phê chuẩn; đề nghị UBND xã Đoàn Lập phải chịu trách nhiệm về việc để thôn Vân Đôi dựng 3 bảng chỉ dẫn sai, lấy lại lòng tin của người dân đối với chính quyền địa phương, cũng như có giải pháp hàn gắn lại tình đoàn kết giữa hai làng Vân Đôi và Tử Đôi”.

Đền đá Canh Sơn trong quần thể cụm di tích gồm đền, đình, chùa tại thôn Vân Đôi.

Tên gọi phải căn cứ vào cơ sở khoa học, lịch sử

Trước mâu thuẫn kéo dài giữa người dân hai thôn, Chủ tịch UBND xã Đoàn Lập Vũ Văn Uy cho biết, quan điểm của xã là chờ sự vào cuộc của các nhà khoa học lịch sử, cơ quan chức năng có thẩm quyền. “Chúng tôi là thế hệ hậu sinh, vấn đề lại liên quan đến yếu tố tâm linh, nên không thể trả lời đền nào là đền Bì. Vì vậy, rất cần sự vào cuộc của các cơ quan chức năng”.

Tuy nhiên, trong khi đơn thư của người dân thôn Tử Đôi chưa được chính quyền địa phương giải quyết, ngày 30-5-2019, UBND huyện Tiên Lãng có công văn 850 gửi UBND thành phố và Sở Văn hóa-Thể thao về việc đề nghị sửa đổi tên đền Canh Sơn thành đền Bì theo tờ trình của UBND xã Đoàn Lập (tờ trình lập tháng 10-2018). Trước văn bản đề nghị của UBND huyện Tiên Lãng, ngày 18-6, Giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao giao Bảo tàng Hải Phòng căn cứ đề nghị của UBND huyện Tiên Lãng, UBND xã Đoàn Lập, khảo sát thực tế, kiểm tra tư liệu, tài liệu có liên quan đến di tích lịch sử-văn hóa đền Canh Sơn và đền Bì để báo cáo lãnh đạo Sở.

Theo Giám đốc Bảo tàng Hải Phòng Nguyễn Văn Phương, việc gọi tên dân gian “đền Bì anh”, “đền Bì em” là cách gọi truyền ngôn của người dân địa phương. Muốn xác định rõ đâu là đền Bì, phải căn cứ vào kết quả khảo sát thực tế, kiểm tra kỹ nguồn tư liệu, tài liệu liên quan. “Cá nhân tôi đánh giá cao giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của đền đá Canh Sơn, mà Vọng Vân Đài tại đền là dấu tích rõ ràng gắn với lễ hội Cầu đảo, tín ngưỡng cầu mưa thuận-gió hòa của người dân địa phương. Tuy nhiên, việc xác định chính xác đâu là đền Bì phải có chứng cứ khoa học. Vì thế, Bảo tàng Hải Phòng sẽ phối hợp Phòng Quản lý di sản tham mưu với lãnh đạo Sở, UBND huyện Tiên Lãng tổ chức buổi tọa đàm giữa cơ quan quản lý với người dân địa phương, mời các nhà sử học, khoa học nghiên cứu, đánh giá đầy đủ, chính xác về tên gọi đền Bì, và có thể mở rộng tọa đàm về nguồn gốc ngũ linh từ của Tiên Lãng”.

 Cùng quan điểm này, nhà sử học Ngô Đăng Lợi cho rằng, các ý kiến tham gia tại tọa đàm cần dựa trên cơ sở khoa học, chứng cứ cụ thể, không thể chỉ là các truyền ngôn, mới tạo điều kiện để cơ quan quản lý, các nhà khoa học thẩm định, đánh giá, kết luận chính xác vấn đề./.

Theo nhà sử học Ngô Đăng Lợi (Hội Khoa học Lịch sử thành phố), ngũ linh từ của huyện Tiên Lãng gồm: đền Canh Sơn (thôn Vân Đôi, xã Đoàn Lập); đền Bì (thôn Tử Đôi, xã Đoàn Lập); đền Gắm (làng Cẩm Khê, xã Toàn Thắng); đền Hà Đới (thôn Hà Đới, xã Tiên Thanh) và đền Để Xuyên (làng Để Xuyên, xã Đại Thắng).

Bài và ảnh: Đông Hải