Hoạt động xuất bản: Cần được tháo gỡ về cơ chế
Cơ cấu sách còn bất hợp lý. Sách giáo khoa, giáo trình, tham khảo chiếm 84,9% về số bản sách. Trong khi đó, sách chính trị, pháp luật chiếm chỉ 1,2% về số bản sách; sách văn hóa, xã hội, nghệ thuật, tôn giáo chiếm 5,8% về bản; sách văn học chiếm 1,9% về bản sách; sách thiếu niên, nhi đồng chiếm 5,3% số bản sách...
Mức hưởng thụ sách ở nước ta còn thấp, năm 2019 mới đạt 4,6 bản/người (ảnh minh họa).
Cách đây 15 năm, Chỉ thị 42 của Ban Bí thư về nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản nêu chủ trương “xây dựng chương trình quốc gia xuất bản các loại sách thiết yếu về chính trị - xã hội và văn hóa”. Đó là nhiệm vụ song cũng là định hướng lớn cho xuất bản phát triển. Trong bối cảnh hiện nay, nhiệm vụ này cần được thực hiện với tinh thần mới.
Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Thông tin và Truyền thông) Nguyễn Nguyên cho rằng: Sách và hoạt động xuất bản là một bộ phận của công tác tư tưởng, văn hóa, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Dù chưa như kỳ vọng, nhưng tính đến hết năm 2019, nếu tính cả lượng sách nhập khẩu (khoảng 45 triệu bản), bình quân đạt 4,6 bản/người/năm, gấp 1,6 lần so với năm 2004. Doanh thu toàn ngành khoảng 2.600 tỷ đồng, gấp 6 lần về quy mô so với 2004. Lực lượng in, phát hành hành sách phát triển mạnh với gần 2.000 cơ sở in, 14.000 cơ sở phát hành, trong đó có hơn 1.800 công ty phát hành, gần 300 đơn vị tham gia vào hoạt động liên kết xuất bản...
Tuy nhiên, hoạt động xuất bản nước ta còn bộc lộ không ít hạn chế, yếu kém. Số lượng tên sách được xuất bản hằng năm có bước phát triển, nhưng chưa bền vững. Mức hưởng thụ bình quân sách/đầu người của nước ta tuy có bước tiến mạnh nhưng còn thấp so với yêu cầu (trước đây mục tiêu cho năm 2010 đã là 6 bản/người). Với quốc gia xây dựng kinh tế tri thức, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu sách mất cân đối như trên thực sự vấn đề quan ngại.
Không những vậy, chất lượng một số mảng sách chưa cao. Ví dụ như sách văn hóa - xã hội, văn học, nghệ thuật còn rất thiếu các công trình nghiên cứu, các tác phẩm có giá trị đỉnh cao. Sách điện tử phát triển chậm không như kỳ vọng, chưa có sự chuyển dịch phù hợp, đáp ứng yêu cầu xây dựng văn hóa đọc trong thời đại kỷ nguyên số. Tính đến tháng 12-2019, tổng số bản sách điện tử vào khoảng 2.400 tựa sách nhưng lượt truy cập cũng mới chỉ ở mức 1,5 triệu lượt (nếu tính lượt truy cập tương đương 1 bản sách thì sách điện tử chiếm khoảng 0,4% số lượng bản sách/năm). Hiện chỉ có 6/59 nhà xuất bản được cấp xác nhận đăng ký hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử...Về lợi nhuận, toàn ngành đạt trên 200 tỷ đồng, trong đó chỉ có 4 nhà xuất bản lãi trên 10 tỷ đồng/năm, phần lớn lãi dưới 2 tỷ đồng hoặc kinh doanh kém hiệu quả và không có lãi.
Ở góc nhìn khác, Giám đốc Công ty Sách Omega Việt Nam Vũ Trọng Đại cho rằng, cần cởi mở hơn nữa đối với hoạt động xuất bản điện tử. Muốn có sự đột phá trong công nghệ xuất bản, đi cùng và hỗ trợ phải tháo gỡ về cơ chế, sự tạo điều kiện và ủng hộ của các cơ quan quản lí nhà nước trong lĩnh vực xuất bản và truyền thông, nhất là với các startup non trẻ.
Có thể nói, chiến lược sách quốc gia là một trong những giải pháp đột phá đối với hoạt động xuất bản nói chung và của từng nhà xuất bản cụ thể để tạo ra ngày càng nhiều xuất bản phẩm có giá trị. Chính vì vậy, một lần nữa vấn đề chiến lược xuất bản lại được nêu ra với mong muốn, ngành xuất bản Việt Nam sẽ có được một hướng đi cụ thể, tập hợp được sức mạnh của toàn ngành, đáp ứng các nhu cầu của xã hội, bạn đọc và thậm chí hướng đến xuất khẩu sách ra các nước, điều mà đến nay vẫn chưa thể thực hiện được.